Voeding bij ontstekingen

Er zijn grofweg twee vormen van ontsteking: de klassieke (met roodheid, hitte, zwelling, verlies van functie en pijn) en de stille (ook wel de laaggradige ontsteking genoemd). Elke ontsteking zou eigenlijk door ons eigen lichaam/immuunysteem weer overwonnen moeten worden zodat we onze weg in gezondheid kunnen vervolgen. Helaas dooft het gros van de stille ontstekingsreacties (die bij nagenoeg alle westerse ziektebeelden een rol spelen) niet weer uit en worden ze chronisch.

Muesliedressing van Rineke DijkingaStille ontstekingen worden vaak over het hoofd gezien omdat deze bij allerlei aandoeningen voorkomt en niet duidelijk uit bloedonderzoeken blijken. (Vaak zijn de enige aanwijzingen een licht verhoogd CRP gehalte, een verhoogd LDL cholesterol en triglyceriden gehalte en een verlaagd HDL cholesterol) Deze vorm van ontstekingen gaat vaak niet gepaard met bacteriën, virussen of schimmels. Maar uiteindelijk geeft ook deze vorm van ontstekingen een flink energieverlies, beschadiging van weefsels en een ‘uitgemergeld immuunsysteem’. Deze stille ontstekingen spelen vaak een rol (en/of zijn de oorzaak) bij de volgende klachten en ziektebeelden:

  • obesitas/metabool syndroom/insulineresistentie/hoog percentage buikvet
  • hart en vaatziekte/atherosclerose/hypertensie
  • fibromyalgie
  • depressie
  • osteoporose
  • reuma
  • kanker
  • neurodegeneratieve ziektes als Alzheimer, Parkinson, dementie.
  • lekke darmen (leaky gut)
  • veel huidklachten zoals psoriasis
  • chronische stressklachten
  • chronische vermoeidheid
  • onbegrepen pijnklachten
  • verminderde vruchtbaarheid, zwangerschapscomplicaties, onvruchtbaarheid etc.

Er zijn veel leefstijlfactoren en tevens veel voedingsmiddelen in ons huidige voedingspatroon die deze ontstekingen in stand houden, verergeren of kunnen 'triggeren'; hieronder leest u er een aantal:

  • tekorten aan voedingsstoffen: vitamines, mineralen en sporenelementen, aminozuren etc.
  • teveel stress: het stresshormoon cortisol is bij een overmaat ontstekingsbevorderend. Stress verergert ook alle ontstekingen die er al zijn.
  • slechte toestand van het gebit. Steeds meer wordt bekend dat ingekapselde ontstekingen in het gebit en paradontitis (en zelfs implantaten) voor ontstekingen in het hele lichaam kunnen zorgen. Volgens een groot onderzoek aan de Harvard Medical School zouden tandvleesontstekingen wel eens een grote oorzaak van aderverkalking kunnen zijn. Daarom is dagelijks flossen en onderhoud/controle door tandarts en/of mondhygiënist zo ongelooflijk belangrijk.
  • teveel Omega-6 vetzuren ofwel linolzuur of teveel verzadigd vet; dit krijgen we bijvoorbeeld binnen door zonnebloemolie, margarines, halvarines etc. Maar als je niet-biologisch vlees, zuivel en eieren eet krijg je ook een behoorlijke hoeveelheid van het- bij een overmaat- ontstekingsbevorderende Omega-6 binnen. De 'kunst' is dus om veel minder Omega 6 en meer Omega 3 in je voeding te krijgen bij ontstekingen. Uitgebreide informatie over gezonde vetten bij ontstekingen is ook te vinden in bijlage G van mijn boek 'Alles draait om je hormonen".   Mensen met chronische en/of ernstige ontstekingen zouden liever ook Omega 3 in de omgezette vorm als supplement (EPA, DHA maar ook GLA) kunnen gebruiken. Dit om zo snel mogelijk meer balans te krijgen. Zie verder dit artikel over de moeilijke omzetting van Omega 3 vetzuren.
  • teveel arachidonzuur. Ook dit is, bij een overmaat, een ontstekingsbevorderend vet die van nature in dierlijke producten voorkomt. Met name varkensvlees, pinda's en arachide olie zijn zeer rijk aan arachidonzuur. Maar ook bij een tekort aan EPA/DHA of verstoorde insulineniveaus wordt er teveel ontstekingsbevorderend arachidonzuur gevormd. 
  • teveel glutenhoudende granen. Deze gluten kunnen erg gemakkelijk de slijmvliezen van onze darmen beschadigen. Door deze beschadiging worden we infectiegevoelig en kunnen er overreacties van het immuunsysteem, o.a. allergieën, ontstekingen en op den duur zelfs auto-immuunziekten ontstaan. Dit noemen we een ‘lekke darm’ ofwel een ‘leaky gut’. Maar ook als je nooit merkt dat je darmen op gluten reageren zorgt het enorme surplus aan gluten in onze huidige voeding voor ontstekingsreacties in ons lichaam, onze darm en in ons brein. Gluten zitten in granen als tarwe,(en alles wat er van gemaakt is, dus ook cous cous, bulgur etc) , rogge, spelt, kamut, gerst. etc. Ook niet gluten-houdende granen als quinoa, haver, maar ook peulvruchten kunnen voor dergelijke beschadigingen van onze darmen leiden, dit vanwege de aanwezigheid van andere anti-nutriënten als lectines, saponines etc. Zie verder:  fytinezuur en andere anti-nutrienten en Granen, bejubeld en verguisd. Bij chronische ontstekingen of auto-immuunziekten kan het raadzaam zijn om eerst eens een maand alle gluten en zoveel mogelijk andere anti-nutrienten uit de voeding weg te laten.
  • suikers/snelle koolhydraten/frisdranken die een flinke insuline-aanmaak vergen. Insuline is niet alleen een hormoon dat bloedsuikers ‘wegwerkt’ naar onze cellen, het zorgt ook voor buikvet en ontstekingen. Buikvet lijkt een belangrijke veroorzaker van ontstekingsbeelden te zijn (Eet dus laag glycemisch, zie tabel Glycemische Lading in mijn boek ‘Weten van (h)eerlijk eten’).
  • fructose, dat net als snelle koolhydraten ook zorgt voor overgewicht (met name buikvet en leververvetting) en insuline resistentie, met in zijn kielzog ontstekingen die hier weer het gevolg van zijn. Glucose/fructose (ofwel HFCS) zit in nagenoeg alle gezoete industriële supermarkt producten. Fructose heeft een gezond imago (wordt zelfs aanbevolen voor diabeten) omdat het van vruchten afkomstig lijkt te zijn. Maar helaas, niets is minder waar. 
  • teveel zuren ten opzichte van basen in de voeding. Zorg voor ca. 75-80% basische voeding ten opzichte van zuren. Zuur vormende voeding is bv.: graan, rijst, vlees, vleeswaren, alles wat suiker/fructose bevat, alcohol, frisdranken, soja, witmeel (bloem), koffie, zwarte thee, peulvruchten, etc. (zie ook blz. 295 van mijn boek ‘Weten van (h)eerlijk eten’).
  • te weinig antioxidanten waardoor er te veel vrije radicalen ontstaan. Vrije radicalen zorgen weer voor ontstekingen maar andersom zorgen ontstekingen ook weer voor te veel vrije radicalen (zie alle recepten in mijn boek Weten van  (h)eerlijk eten deel 1 met de paarse icoon van preventie). Een belangrijke antioxidant die door onze lever moet worden aangemaakt (glutathion) speelt eveneens een vitale rol-als het gaat om een adequate reactie van ons immuunsysteem-wat betref ontstekingen. Zie recepten + uitgebreide informatie in mijn boek "Alles draait om je hormonen".
  • te weinig vitamine B6, foliumzuur en B12 in onze voeding waardoor er o.a. een te hoog homocysteïne kan ontstaan. Homocysteïne is een stof dat ontstekingen aan vaten kan veroorzaken maar ook in verband wordt gebracht met neuro-degeneratieve ziektes. Zorg dus dagelijks voor rauwe, onbewerkte, onverhitte en niet te lang bewaarde voeding in je eetpatroon. Dit zijn allemaal factoren die het gehalte aan deze drie vitamines drastisch laten dalen en daardoor het homocysteïne gehalte kunnen laten stijgen.
  • Ook kan onvoldoende maagzuur hebben of het gebruik van maagzuurremmers een rol spelen. Maagzuur is een van onze beste barrières tegen 'ongenode gasten'. Een goede maagzuurproductie zorgt dat microben, die we via ons voedsel binnen krijgen, geen overlevingskans hebben.Bovendien speelt het een belangrijke rol in de vertering van eiwitten. Zonder voldoende eiwitten kan ons immuunsysteem niet adequaat functioneren.
  • te weinig bewegen is ook ontstekings-bevorderend.
  • Overgewicht, maar vooral buikvet (1)
  • teveel AGEs (1) (zie weetjes boek Anti Aging) door teveel suikers, fructose, kooktechnieken als bakken, braden, karamelliseren etc.
  • teveel toxines in het lichaam. Per dag worden we blootgesteld aan duizenden chemische toxines; via voeding, lucht, water, schoonmaakmiddelen, cosmetica etc. Ook kunnen er bij een slecht functionerende spijsvertering inwendige toxines ontstaan. Vooral de chemische toxines kunnen voor ontstekingen zorgen. Als een van de oorzaken hiervoor wordt genoemd: toxines die niet goed afgebroken en uitgescheiden kunnen worden (via onze lever,gal, longen, nieren, huid) worden opgeslagen in ons vet en in (bind)weefsels. Hier kunnen ze allerlei ontstekingsreacties en beschadigingen teweeg brengen waardoor ons immuunsysteem in actie komt. Als de aanvoer van toxines chronisch is blijft ons immuunsysteem dus actief. De ene persoon is veel gevoeliger voor milieu-toxines dan de ander. Alles wat je kunt doen om toxines te minimaliseren, zeker bij een chronische ziekte, is dan ook erg welkom. Het ontlast jouw lever waardoor deze niet alleen bezig hoeft te zijn met ontgiften (wat bovendien erg veel vitamines en mineralen 'kost') en kan hij zich ook weer volop gaan bezig houden met de aanmaak van beschermende antioxidanten. Zie in het Weetjes boek: Vrije radicalen en antioxidanten en Hormoonverstorende stoffen met tips om de hoeveelheid toxines te beperken.
  • Verstoring van de hormoonbalans: vooral een overmaat aan oestrogeen en een overmaat aan prolactine (kan ontstaan door een verstoord slaappatroon) kunnen voor ontstekingen zorgen. 

Haver van Rineke DijkingaGelukkig zijn er ook volop voedingsmiddelen die juist ontstekingsremmend werken; hieronder leest u er een aantal:

  • omega-3 vetzuren, in walnoten, lijnzaad(olie), hennepzaad(olie), koolzaadolie, Perilla olie, vette vis, visoliecapsules en plantaardige EPA/DHA capsules. Zeker bij chronische klachten kan het belangrijk om Omega 3 in de omgezette EPA/DHA vorm te gebruiken (deze vorm zit vooral in vis, visolie- en Algenolie capsules) (5) Maar....meer Omega 3 heeft alleen effect als de inname van Omega 6 (zie hierboven) uit de voeding sterk beperkt wordt. De verhouding tussen Omega 6 en Omega 3 is in het gemiddelde Westerse eetpatroon ongeveer 20:1. Om geen ontstekingen te hebben zou de verhouding ongeveer 2 a 3:1 moeten zijn. Zie verder over het belang van gezonde vetten als ontstekingsremmer op blz. 314-321 in mijn boek 'Alles draait om je hormonen'. 
  • In deze link leest u meer over de moeilijke omzetting van Omega 3 olie naar EPA/DHA. Voor mensen met flinke ontstekingen kan het daarom raadzaam zijn om naast minder Omega 6 en meer Omega 3 in de voeding, ook supplementen met kant-en-klare EPA, DHA of GLA te gebruiken.
  • Bij meer Omega 3 in je voeding heb je ook meer vitamine E nodig. Vitamine E is in combinatie met Omega 3 ook direct weer een goede ontstekingsremmer. Goede vitamine E bronnen zijn rode palmolie, tarwekiemen, tarwekiemolie, zaden, pitten en noten.
  • vitamine D: zeker bij chronische pijnen/ontstekingen zou de minimale vitamine D waarde 80 n/mmol moeten zijn. Laat dit eventueel door een lab bepalen. Een vitamine D-tekort verhoogt de kans op ontstekingen maar verhoogt ook de ontstekingsactiviteit in het lichaam als er ontstekingen zijn.
  • curcuma*, gember, alle mediterrane- en Provençaalse kruiden, kruidnagel, peper, knoflook, komijn, koriander, citroengras en ui zijn mooie voorbeelden van natuurlijke ontstekingsremmers. Dagelijks curcuma, gember, brandnetel, vitamine C rijke voeding, rozemarijn, groene thee aan je voeding toevoegen is slechts een greep uit de vele natuurlijke ontstekingsremmers. Dit zijn allen stoffen met een hoge antioxidant werking.Kruiden zijn namelijk nog sterkere antioxidanten dan groente en fruit. * Er zijn ongelooflijk veel onderzoeken gedaan naar de veelzijdige ontstekingsremmende werking van curcuma. of het nu gaat om psoriasis, reuma, oogontstekingen, Parkinson, Alzheimer of darmontstekingen. Bedenk wel dat deze onderzoeken gedaan zijn met hoge doseringen curcumine (slechts een paar procent van curcuma bestaat uit curcumine) Daarom lijkt suppletie, in combinatie met het gebruik van curcuma in voeding, een logischer advies bij het remmen van ontstekingen.  
  • bio flavonoïden: zeker de stof quercetine in appels, druiven, knoflook, uien en koolsoorten. Dus de spreuk ‘One apple a day, keeps the doctor away’ bevat heel veel waarheid. Kies zoveel mogelijk voor biologische appels of was de schil met citroen/azijn. Op niet-biologische appelen worden helaas vaak residuen aangetroffen.
  • Rauwe voeding, denk bijvoorbeeld aan dagelijks wat kiemen, noten, salade, smoothie en fruit. Dit bevat meer ontstekingsremmende stoffen dan verhit voedsel. (dat wil zeker niet zeggen dat we alles rauw moeten eten omdat bij verhitting ook weer waardevolle stoffen voor ons lichaam beschikbaar komen)
  • dagelijks 250 gram kersen heeft in proeven bewezen de onstekingsmarker CRP te laten dalen.
  • Verse ananas (met het hart) bevat zogenaamde proteolytische enzymen die onstekingsremmend werken.
  • dagelijks olijfolie: preventief maar ook bij bestaande ontstekingen. Olijfolie is een zogenaamde COX2 remmer. De gangbare ontstekingsremmers die u van uw arts krijgt zijn ook vaak COX-2 remmers. Maar nieuwe onderzoeken werpen een nieuw licht op de zaak: olijfolie (maar ook noten en avocado) toevoegen aan groente kan mogelijk heel veel voor ons doen als het gaat om het remmen van ontstekingen, minder vrije radicaal vorming en regulering van onze immuuncellen. (onderzoek Baker PR, Schopfer FJ, Freeman: Convergence of nitric oxide and lipid signaling; anti inflammatory nitro fatty acids)
  • Eet dagelijks kruiden en minimaal 200 gram fruit en 400 gram groente per dag. Meer groente is nog beter! Onbespoten/biologisch voedsel biedt ons een grotere bescherming dan bespoten voedsel: Iedere plant maakt stoffen aan om zichzelf te beschermen tegen infecties, schimmels, bacteriën, zon- en milieu-invloeden. Het laat zich raden wat er gebeurt als we deze planten gaan “beschermen” middels gewasbeschermingsmiddelen: waar blijft dan de noodzaak om deze stoffen aan te maken? Hoe meer bedreiging de plant ervaart, des te meer beschermende stoffen er aangemaakt worden. En dit zijn nu net de stoffen die ons lichaam weer gebruikt in de verdediging tegen ziektes. Kies, waar mogelijk dus voor onbespoten en voor dagelijks kruiden en specerijen in je eten.(zie tabel op blz. 302-303 in mijn boek 'Weten van (h)eerlijk eten, deel 1')
  • Granaatappel(sap, dan wel biologisch en ongezoet) heeft heel wat onderzoeken op zijn naam staan waaruit de ontstekingsremmende werking blijkt (vooral bij hart- en vaatziekten en reumatische ontstekingsbeelden) (6)
  • glutenvrije granen/graanvervangers zoals haver, teff, quinoa, cassavemeel, amaranth, boekweit, mais, rijst en gierst (deze laatste 3 zijn wel behoorlijk bloedsuikerspiegel verhogend). Hoewel amaranth glutenvrij is bevat het zeer veel lectines. Stoffen die bij een teveel ook weer tot ontstekingen kunnen leiden. 
  • Haver is een graan dat immuun-modulerende eigenschappen heeft omdat het zogenaamde beta glucanen bevat. Dit zijn stoffen, die ook in champignons, paddenstoelen en gerst (gerst heeft als nadeel dat het wel gluten bevat) voorkomen, die macrofagen en neutrofielen activeert waardoor bacteriën, virussen en schimmels sneller onschadelijk gemaakt kunnen worden.
  • weinig koeienmelk, -zuivel vanwege het hoge gehalte aan caseïne, IGF-1 (Insulin Growth Factor) zie ook mijn artikel over Melk. Met mate schapen- en geitenzuivel lukt vaak wel.
  • Vitamine K, zowel vitamine K1 uit ruimschoots groene bladgroenten als vitamine K2 (vooral uit gefermenteerde zuivel en rauwmelkse kaas) zijn belangrijk om ontstekingsreacties te verminderen. Vitamine K2 lijkt vooral betrokken bij ontstekingsreacties van vaten en is bovendien belangrijk om botontkalking tegen te gaan.
  • volop oplosbare vezels uit bijvoorbeeld groente, fruit, peulvruchten, lijnzaad, kokos, kokosmeel, haver, inuline, zeewieren, noten, zaden etc. Mensen die ca. 30-40 gram oplosbare vezels per dag eten hebben minder ontstekingen dan mensen die onvoldoende van deze vezels eten. Voldoende vezels is een must voor een gezonde darmflora!
  • alle voedingsmiddelen, zoals hierboven genoemd, die een gunstig effect hebben op de darmflora hebben ook een gunstig effect op ontstekingen. Ruim 80% van je immuunsysteem wordt bepaald door de darmflora. Een gezonde darm betekent dus een gezonder immuunsysteem (zie alle recepten met de groene iconen in het boek ‘Weten van (h)eerlijk eten’).
  • eet voldoende eiwit, zeker als je last hebt van ontstekingen. Ons immuunsysteem is erg afhankelijk van voldoende eiwit. Zonder voldoende eiwitten zijn er geen adequate reacties van ons immuunsysteem te verwachten. Per kilogram lichaamsgewicht is er 0,8- 1 gram netto eiwit nodig. Bij hevige ontstekingen, voor en na operaties, bij chronische ontstekingen, (brand)wonden, trauma’s etc. is er ca. 1.5 gram eiwit per kilo lichaamsgewicht nodig. Zie verder het weetje 'Eiwitten en Aminozuren'.  Maar let op! Eiwitten zijn ook vaak verzurende voedingsmiddelen. En teveel verzuring lokt ook weer ontstekingen uit. Daarom is het zo belangrijk om naast voldoende eiwit ook veel basische voeding als water, kruidenthee, groente, fruit, etc. te eten/drinken.
  • Probeer het bij 3 eetmomenten per dag te houden (tenzij dwingende redenen om het niet te doen). Na elke maaltijd treedt er een zogenaamde 'postprandiale ontstekingsreactie' op: alles wat we eten is lichaamsvreemd en wordt in ons lichaam omgezet in lichaamseigen waarbij een immunologische reactie optreedt. Des te meer suikers(snelle koolhydraten) een maaltijd bevat des te hoger en langduriger de post prandiale ontstekingsreactie. Voeding met een lage Glycemische Lading + minder vaak eten zijn dus belangrijk, ook wat betreft de aanmaak van vrije radicalen (zie verder Weetje Vrije radicalen en de bescherming ertegen) Ook bewegen VOOR de maaltijd verlaagt deze ontstekingsreactie. Dagelijks bewegen is hoe dan ook belangrijk voor een gezonde afweer.
  • En vergeet niet op tijd naar bed te gaan (tussen 0.00 en 4.00 uur is de activiteit van ons belangrijke reparatie hormoon, het Groeihormoon, het hoogst). Maar dan moeten we op dat moment wel in onze diepe slaap zijn.

    Kortom: eet mediterraan volgens bovenstaande richtlijnen: de leefstijl die veel ontstekingsbevorderende voedingsstoffen weert en veel ontstekingsremmende stoffen en antioxidanten bevat. 

  • Je zou het niet verwachten maar een hele matige alcohol consumptie (20 tot max 70 gram per dag) lijkt ook bij te dragen aan het remmen van ontstekingen (2) Het onderzoek ging er wel van uit dat er dan ook minimaal 3 x per week bewogen werd. Voor vrouwen lijkt bij maximaal 20 gram per dag van enige preventie sprake te zijn (3) De onderzoeken wijzen vooral op risicovermindering van hart- en vaatziekten (zijn immers ook ontstekingsziekten). Het zegt dus eigenlijk niets over andere ontstekingsziekten. Ook zijn veel van deze onderzoeken gedaan bij gezonde mensen(4) Of het ontstekingsremmende effect ook voor andere ontstekingsziekten en bij zieke mensen geldt is niet duidelijk onderzocht. ) Als je niet drinkt lijkt het dus aannemelijk om dat ook niet te gaan doen en als je wel drinkt zou het zeer aannemelijk zijn het heel matig BIJ de maaltijd te doen. Zie ook het weetje de mediterrane keuken.
  • Het vervelende met voedingsmiddelen is: alle voedingsmiddelen hebben positieve en negatieve kanten. Zo kan een vis wel ontstekingsremmende Omega 3 vetzuren bevatten maar kan de aanwezigheid van antibiotica erin bijvoorbeeld dit positieve effect weer ongedaan maken.Iemand die met ca. 20 ontstekingsremmende factoren per voedingsmiddel rekening heeft gehouden is Monica Reinagel met haar Inflammatory-Free Diet plan. Hoe logisch haar optelsom is, is lastig te beoordelen want de factoren die ze meeneemt in haar 'weging' zijn zeer divers; factoren als de hoeveelheid omega 3, ontstekingsremmende inhoudsstoffen, de hoeveelheid suikers, de glycemische lading, de aanwezigheid van voedingsstoffen en antioxidanten etc) Dit zijn allen sterk verschillende grootheden. Zoals bij alle voedingsmiddelen geldt; overdrijf niet en varieer met je al je voeding, Het zou het proberen waard zijn om haar tips eens een aantal weken te proberen, als alle bovenstaande tips niet hebben geleid tot minder ontstekingen.

Bij langdurige ontstekingen met veel medicatie kan het zijn dat ontstekingsremmende voeding alleen veel te weinig zoden aan de dijk zet. Informeer dan eens bij een natuur-/orthomoleculair arts of therapeut naar de mogelijkheden van natuurlijke ontstekingsremmende supplementen/kruidenpreparaten. De natuur kent heel wat kruiden/specerijen voor specifieke ontstekingsbeelden en specifieke virussen/bacteriën en schimmels.

Over de auteur van dit artikel

Ruim 15 jaar lang heeft Rineke mensen met chronische klachten begeleid in haar praktijk in Sellingen op het gebied van voeding en leefstijl. Omdat het voor veel mensen moeilijk is om gezond eten in de praktijk te brengen, schreef ze in 2011 haar eerste boek: Weten van (h)eerlijk eten 1. Na alle overweldigende reacties en de vraag naar meer informatie bracht ze in 2013 deel 2 uit, gevolgd door nog twee boeken. Haar meest bekende boek is 'Alles draait om je Hormonen': een uitgebreid voedingshandboek voor de moderne mens. Heerlijke recepten en uitgebreide achtergrondinformatie om je gezondheid positief te beïnvloeden, vormen in alle boeken de rode draad. Inmiddels richt ze zich volledig op het verspreiden van haar kennis via lezingen en het schrijven van boeken. Ook ontwikkelt ze producten onder het merk 'à la Rineke', waarmee je puur en gezond eet in een handomdraai.

Meer over Rineke

Bronnen

ref. (1)Nutr. 2011 Dec;106 Suppl 3:S5-78. doi: 10.1017/S0007114511005460.Dietary factors and low-grade inflammation in relation to overweight and obesity.Calder PC1, Ahluwalia N, Brouns F, Buetler T, Clement K, Cunningham K, Esposito K, Jönsson LS, Kolb H, Lansink M, Marcos A, Margioris A, Matusheski N, Nordmann H, O'Brien J, Pugliese G, Rizkalla S, Schalkwijk C, Tuomilehto J, Wärnberg J, Watzl B, Winklhofer-Roob BM.

(2) effects of moderate alcohol consumption on inflammatory biomarkers. Acta Cardiol.2008. Feb;63(1):65-72 /

(3)Eur J Cardiovasc Prev Rehabil. 2004 Feb;11(1):48-55.Changes in alcohol intake and risk of coronary heart disease and all-cause mortality in the MONICA/KORA-Augsburg cohort 1987-97.Wellmann J1, Heidrich J, Berger K, Döring A, Heuschmann PU, Keil U.

(4) Circulation. 2004 Feb 10;109(5):607-12. Relationship of alcohol intake with inflammatory markers and plasminogen activator inhibitor-1 in well-functioning older adults: the Health, Aging, and Body Composition study.Volpato S1, Pahor M, Ferrucci L, Simonsick EM, Guralnik JM, Kritchevsky SB, Fellin R, Harris TB.

(5)http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24201219 / http://ajcn.nutrition.org/content/83/6/S1505.full / http://www.direct-ms.org/pdf/NutritionOther/SimopoulosAutoimmunity.pdf

(6)http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4007340/