De basis voor dit artikel werd een paar jaar geleden gelegd, toen Theo Mulder op een avond langskwam met een doos boekjes Bodemgezondheid. Duidelijker dan in dit boekje kan het bijna niet gezegd worden: hoe afhankelijk wij qua gezondheid en welzijn zijn van de bodem én de manier waarop we daar voedsel op telen.
Achterin tekende hij met een paar streken de piramide van John Kempf en legde het kort aan me uit. Ik weet nog dat ik die nacht slecht sliep. Hoe kon het dat ik dit na ruim twintig jaar werken in mijn vak dit nú pas hoorde?
Dankzij Theo vielen er voor mij vele kwartjes. Dit voelde als een ontbrekende sleutel tussen wat er in de bodem gebeurt en wat dat betekent voor onze gezondheid. Een sleutel die veel te lang in het donker heeft gelegen. Maar die het meer dan waard is om maximaal ons licht over te laten schijnen.
Wij zijn ook wat ons eten heeft gegeten
De mens van nu is ver afgedreven van het oorspronkelijke voedingspatroon van de eerste Homo sapiens. Je zou kunnen denken: wat maakt het uit, we leven tenslotte ruim 10.000 jaar later?
Maar… de menselijke fysiologie is in die 10.000 jaar niet of nauwelijks veranderd (1). Dat betekent dat ons lichaam én ons brein nog steeds dezelfde eisen aan voeding stellen als toen. En precies daar wringt de schoen. Veel van wat wij tegenwoordig eten lijkt niet meer op het voedsel van toen.
Zowel dieren als mensen eten direct of indirect planten. Daarom is de kwaliteit van die planten – hun vitaliteit en de hoeveelheid en diversiteit aan inhoudsstoffen – van het grootste belang. In dit artikel neem ik je mee in de gedachtegang van John Kempf. Hij ontwikkelde een plantgezondheidspiramide met vier lagen: een plant moet al deze lagen volledig doorlopen hebben om optimaal veerkrachtig en gezond te zijn. Pas dan kan het ook voor mens en dier als volwaardig en gezond voedsel functioneren.
Ik maakte een analogie van deze piramide voor de menselijke gezondheid, zie plaatje hieronder: wanneer wij planten eten die deze volledige veerkracht hebben opgebouwd, zou dat logischerwijs moeten bijdragen aan onze veerkracht. Immers: “wij zijn ook wat ons eten heeft gegeten.”
De piramide van John Kempf
Er zijn vier fasen nodig om planten te krijgen die écht gezond zijn en een hoge voedingswaarde hebben. Zie hiervoor de plantpiramide hieronder. Bij elke fase van de plant maak ik ook een bruggetje naar onze eigen gezondheid. Dan wordt meteen zichtbaar: wij hebben baat bij gezonde planten, afkomstig uit een gezonde bodem, die hun natuurlijke levensloop volledig hebben kunnen doorlopen: van zaadje, kiem en volgroeide plant tot aan ons bord.
De natuur heeft dit proces perfect voor ons ingericht. Beter in balans en verfijnder dan dit krijgen wij het als mens simpelweg niet voor elkaar
Fase 1: Complete fotosynthese
Het belang voor de plant
Fotosynthese is het enige proces in de plant dat nieuwe energie kan maken. Alles wat daarna gebeurt, water-, nutriëntenopname, Co2 opname etc, draait volledig op gerecyclede energie. Waar het om gaat is dat de fotosynthese zowel kwalitatief als kwantitatief optimaal verloopt. Dat is nodig voor de vorming van complexe (langzame) koolhydraten en lage niveaus van enkelvoudige (snelle)suikers. Maximale fotosynthese is dus letterlijk de motor onder gezonde, veerkrachtige planten.
Een plant heeft voor haar gezondheid vooral behoefte aan:
- complexe (langzame) koolhydraten
- lage niveaus van enkelvoudige (snelle) suikers
Voor een optimale fotosynthese is een gezonde én bedekte bodem nodig. Helaas is dat zelden nog meer het geval: waardoor de gemiddelde plant benut daardoor nog maar 15–25% van haar fotosynthesecapaciteit.
Een plant met een hoge fotosynthese-activiteit heeft meer weerstand tegen schimmels zoals Rhizoctonia, fusarium en verticillium. De hoeveelheid én de kwaliteit van de suikers die de plant aan de bodem afgeeft, bepalen of bodemschimmels pathogeen (ziekte veroorzakend) of juist symbiotisch (helpend) worden. Dat is een belangrijk inzicht:
pathogenen bestaan niet als ‘vast gegeven’; omstandigheden bepalen of een organisme schadelijk of behulpzaam wordt.
Veel planten bevinden zich continu in een pre-zieke fase. In die fase worden schimmels en bacteriën sneller pathogeen.
Voor deze eerste fase zijn zijn de volgende mineralen onmisbaar: magnesium, ijzer, mangaan, stikstof, fosfor. Niet in grote hoeveelheden, maar wel voldoende aanwezig en in de juiste balans. Het ontbreken van één of twee van deze elementen kan al problemen geven.
Het belang voor de mens
Een plant met een hoge fotosynthese-efficiëntie:
- Is sterker en robuuster
Daardoor kan zij zonder bestrijdingsmiddelen groeien en afrijpen. Veel minder/geen glyfosaat (veel gebruikt voor gewassen gezaaid worden of om ze af te laten rijpen) en chemische bestrijdingsmiddelen is gunstig voor onze gezondheid én voor onze leefomgeving. Lees verder in mijn artikelen:
- Produceert meer én complexere suikers
Deze complexe suikers dragen, in tegenstelling tot snelle suikers, bij aan:
- een stabiele energiebalans
- een stabiele en evenwichtige stemming
- een evenwichtige hormoonbalans
- een gezond en stabiel gewicht
- een adequate (metabole) stofwisseling
Lees verder in mijn artikelen:
- Bevat meer mineralen en sporenelementen
Gezonde fotosynthese geeft planten een rijker nutriëntenprofiel.
Lees verder in mijn artikel: “Onmisbaar, mineralen en sporenelementen” - Maakt de volgende fase mogelijk: volledige eiwitsynthese
Zonder optimale fotosynthese kan de plant aminozuren en eiwitten niet goed opbouwen. En hoe mooi is het dat fase 1 door elke boer/tuinder kan gemonitord kan worden, gewoon op eigen land/in eigen tuin met een Brix meter. Zie deze link naar de Bionutrient Food Asscociation.
NB: omdat koolhydraten in het Westerse voedingspatroon 50% (bij jonge mensen soms wel 80% ) van de energie-inname vormen, heeft de kwaliteit van deze koolhydraten grote gevolgen voor de gang van zaken in ons lichaam en brein. De eerste Homo sapiens at een veel lager aandeel koolhydraten, en dan vooral in onbewerkte, ongeraffineerde vorm. En ook nog eens in de vorm van oergranen.
Vandaag de dag eet slechts ongeveer 10% van de Nederlanders volgens de “Richtlijnen gezonde voeding” wanneer het gaat om de gezonder(e) bronnen van koolhydraten: groente, fruit, peulvruchten en ongeraffineerde granen. (3)
Fase 2: Volledige Eiwit- en Aminozuursynthese
In een gezonde plant wordt alle beschikbare stikstof binnen 24 uur omgezet in aminozuren en peptiden, die vervolgens worden opgebouwd tot eiwitten. In zo’n plant zijn vrije vormen van stikstof, zoals ammonium en nitraat (NPN: non protein nitrogen genoemd), vrijwel afwezig, omdat ze direct worden verwerkt. Hierdoor ontstaan er geen stikstofophopingen in de bodem of het milieu.
Met andere woorden: in een gezond ecosysteem spelen stikstofvervuiling en nitraatuitspoeling nauwelijks een rol.
Het belang voor de plant
Planten vormen aminozuren door glucose uit de fotosynthese te combineren met koolstofdioxide uit de lucht. Die aminozuren worden aan elkaar gekoppeld tot korte ketens (peptiden) en daarna opgebouwd tot complexe structuren: eiwitten.
- Aminozuren = de bouwsteentjes
- Peptiden = korte kettingen van aminozuren
- Eiwitten = lange, complexe ketens
Je kunt het vergelijken met bakstenen en een huis: aminozuren zijn bakstenen van je huis, het complete huis is het complete eiwit. Om van bakstenen (aminozuren) een huis (eiwit) te bouwen heb je gereedschap nodig, dat zijn de zogenaamde co-enzymen (vitamines, maar vooral mineralen en sporenelementen Als het huis klaar is, zijn de gereedschappen (co-enzymen) weer beschikbaar voor andere klussen (planten).Lees meer in mijn uitgebreide artikel “Onmisbaar, mineralen en sporenelementen”.
Schade door pesticiden
Wanneer we pesticiden of fungiciden gebruiken, verstoren we dit proces. De aminozuursynthese valt stil en de plant verliest haar natuurlijke weerbaarheid. Dan start namelijk het omgekeerde proces: proteolyse – de afbraak van complete eiwitten tot losse aminozuren. Deze vrije aminozuren verhogen de gevoeligheid voor plagen en insecten, net als snelle, enkelvoudige suikers dat doen. “ Insecten herkennen op basis van de specifieke frequenties die planten met vrije NPN of simpele suikers uitstoten, of het voedsel voor ze is. Ze hebben immers ook niet de energiereserve om kilometerslang planten te bezoeken, een hap te nemen en te merken of ze het kunnen verteren.” (Erwin Westers/Horaholm)
Of zoals Albrecht het treffend zegt: “Insects are nature’s garbage collectors and diseases are her cleanup crew.”
Het belang voor de mens
Wanneer wij deze plantaardige eiwitten eten, breekt ons lichaam ze weer af:
- In de maag, met maagzuur en het enzym pepsine, worden ze afgebroken tot peptiden.
- In de dunne darm worden deze peptiden verder afgebroken tot losse aminozuren.
- Pas dan zijn ze volledig lichaamseigen en kunnen ze worden gebruikt voor:
- de opbouw van nieuwe cellen
- onderhoud van het immuunsysteem
- aanmaak van neurotransmitters (zoals serotonine en dopamine, zie plaatje hieronder)
- onze hormoonbalans en de aanmaak van hormonen, zie plaatje hieronder
- herstelprocessen/ activatie van ons immuunsysteem
Voor dit hele proces zijn veel zogeheten co-enzymen (hulpstoffen bij de omzetting) nodig: vitamines, mineralen en sporenelementen. Daarom is het cruciaal dat fase 1 van de plantencyclus optimaal verloopt; alleen dan bevat de plant deze noodzakelijke micronutriënten.
Wat als de eiwitten in de plant niet goed zijn opgebouwd?
Wanneer de plant zelf geen volledige, goed opgebouwde aminozuren heeft gemaakt, krijgen wij ze ook niet binnen via onze voeding. Dan hebben we -figuurlijk gezien- wel bakstenen, maar kunnen we er geen stevig huis van bouwen. En worden alle eiwitafhankelijke processen, zie hierboven, niet naar behoren uitgevoerd.
In periodes van grote stress, chronische ontstekingen of acute ziektes moet ons lichaam eiwitten bovendien omzetten in glucose (gluconeogenese) om aan de extra energiebehoefte te voldoen. Dan is het nóg belangrijker dat de eiwitten van goede kwaliteit zijn, zodat er voldoende bruikbare aminozuren beschikbaar blijven.
Dit betekent ook dat de 20 gram eiwit die op een verpakking staat niets zegt over de biologische waarde of de bruikbaarheid voor bijvoorbeeld de aanmaak van neurotransmitters. (zie mijn artikel Voeding en depressies.
Fase 3: Lipidensynthese
Het belang voor de plant
In fase 3 beginnen planten meer vetten (lipiden) op te slaan. Dat is zichtbaar aan hun glanzende, bijna wasachtige (“glossy/waxy”) bladeren. Deze vetachtige laag vormt een beschermend schild:
- voor de celmembranen van de plant,
- voor het vasthouden van vocht en vochtreguleringen
- als barrière tegen schimmels en andere pathogenen uit de lucht.
Planten maken deze vetten pas wanneer ze een overschot aan energie hebben. Net als bij mensen geldt: pas wanneer koolhydraten en eiwitten niet meer uitsluitend nodig zijn voor opbouw- en overlevingsprocessen, kan de extra energie worden omgezet in vetten.
Een plant die fase 3 bereikt heeft, heeft zich doorgaans al met succes weten te weren tegen schimmelpathogenen (1) en verschillende insecten (2). Om deze fase te kunnen bereiken is een goed functionerend en divers bodemleven essentieel. In deze fase spelen vooral de microbiële metabolieten uit de bodem een sleutelrol.Worden deze plantlipiden na de oogst of als groenbemester aan de bodem teruggegeven dan zorgen ze voor meer bodemschimmelactiviteit.
Het belang voor de mens
Net zoals lipiden bescherming geven aan de celmembranen van planten, doen ze dat ook bij de ongeveer 40 biljoen cellen van de volwassen mens. De celmembraan wordt ook wel het “brein van de cel” genoemd: het bepaalt welke voedingsstoffen en boodschapperstoffen (zoals hormonen) wel of niet worden binnengelaten en welke afvalstoffen weer actief naar buiten worden gewerkt.
Een gezonde celmembraan bestaat uit een optimale balans van:
• Omega 3- en Omega 6-vetzuren,
• verzadigd vet,
• cholesterol,
• fosfolipiden,
• en eiwitten.
Zo’n celmembraan werkt tevens als een zuurstofmagneet: het laat de juiste hoeveelheid zuurstof binnen, die nodig is om voedingsstoffen optimaal te kunnen “verbranden”. Alleen dan kunnen ze worden omgezet in energie. Je leest hier meer over in mijn artikel “Energie aanmaken, hoe gaat dat eigenlijk?”
Planten kunnen de essentiële vetzuren Omega 3 en Omega 6 zelf aanmaken. Mensen en dieren kunnen dat niet. Zij zijn volledig afhankelijk van hun voeding. Dieren krijgen deze vetzuren binnen via het eten van gras, kruiden of – in het geval van vissen – via algen.
Mensen krijgen Omega 3 binnen via o.a.:
• vette vis,
• walnoten,
• lijnzaad en hennep,
• winterpostelein,
• of via melk, vlees en eieren van dieren die zelf Omega 3-rijk gras, algen etc. hebben gegeten.
Je begrijpt dus hoe ongelooflijk belangrijk het is dat een plant fase 3 bereikt in de pyramide van John Kempf: alleen dan bevat ze de vetten die uiteindelijk nodig zijn voor onze eigen gezondheid.
Lees hier verder waarom vetten zo belangrijk zijn voor onze totale gezondheid, en waarom ze ongekunsteld en onbewerkt moeten zijn:
Gezond vet, vet gezond
De Omega 3/6-balans
De ingewikkelde omzetting van omega 3-vetzuren naar EPA & DHA
Lijnzaad, mooi voor je hormonen
Transvetten en industriele vetten
Fase 4: Aanmaak van fytochemische stoffen
De fase van actieve resistentie
Wanneer fases 1 t/m 3 goed zijn doorlopen, kan de plant eindelijk de hoogste verdedigingsfase bereiken. In fase 4 worden planten zó vitaal en weerbaar dat ziekten, virussen, nematoden en plagen (zoals de coloradokever, insecten met een complexer verteringssysteem) vrijwel geen kans meer hebben. Planten worden simpelweg nog onaantrekkelijker voor ze naarmate de fases goed doorlopen worden. Ook extreme omstandigheden, zoals UV-straling, droogte- en hittestress, kunnen veel beter worden opgevangen.
Wat maakt de plant in fase 4?
De plant gaat nu volop fytochemische stoffen produceren, zoals:
- essentiële oliën
- fenolen
- flavonoïden
- terpenen
- bitterstoffen
- fytoalexinen
- complexe glycoproteïnen (essentiële suikers – waarvan de bouwstenen al in fase 1 ontstaan) Denk bijvoorbeeld aan immuun-actieve suikers zoals mannose en arabinogalactanen
Deze stoffen bepalen geur, kleur, smaak, aroma, vitaliteit én houdbaarheid van planten en vruchten. Ook de kiemkracht van zaden neemt sterk toe wanneer fase 4 volledig wordt doorlopen.
Zoals in eerdere fases is de plant hierbij sterk afhankelijk van de bodem. In dit geval van de rhizosfeer: het microbieel rijke gebied rond de wortels dat bepalend is voor de vorming van deze beschermende stoffen.
Fase 4, belang voor de mens
Fytochemische stoffen worden niet voor niets de ‘medicijnen in ons voedsel’ genoemd. Ze spelen een rol in talloze lichaamsprocessen en beschermen ons tegen chronische ziekte en veroudering. Ze ondersteunen o.a.:
- ontgifting (lever)
- modulatie van het darmmicrobioom (lagere ontstekingsactiviteit)
- beperking van de gevolgen van oxidatieve stress
- anti-histamine werking
- antivirale en antibacteriële bescherming
- remming van ontstekingsroutes in lichaam en brein
- ondersteuning van cognitieve functies
- anti-aging
Zie mijn artikelen “Antioxidanten, kleurige beschermers” en “Essentiële Suikers” voor verdieping.
Belangrijk om te weten
We horen veel over antioxidanten. Terecht! Maar er ontbreekt vaak cruciale context:
- Alleen planten die fase 4 bereikt hebben zijn werkelijk rijk aan deze stoffen.
- Gezonde darmen zijn essentieel om het merendeel van deze stoffen te kunnen opnemen.
- Bespoten planten bevatten deze stoffen veel minder dan bespoten planten. Lees verder in mijn artikel “De zin of onzin van biologisch’)
- Heb je niet de mogelijkheid biologisch te eten? Eet dan geregeld iets uit de wildpluk.
Zie ook mijn artikel “Wijn, als je zou weten dat’: veel wijnen bevatten beduidend minder antioxidanten dan gedacht. - Veel antioxidantenrijke producten komen van ver, worden onrijp geplukt en hier met ethyleengas afgerijpt. Een natuurlijke fase 4 wordt dan nooit bereikt.
- Lichaamseigen antioxdant-enzymen worden steeds belangrijker omdat we steeds meer antioxidanten nodig hebben, denk bijvoorbeeld aan chemische stoffen in ons milieu. Deze antioxidanten zijn sterk afhankelijk van aminozuren, mineralen en sporenelementen. Met andere woorden…planten die alle fases hebben doorlopen zijn goud waard voor onze gezondheid. Lees verder in mijn artikel ‘onmisbaar, mineralen en sporenelementen’ en in mijn artikel “leverontgifting”
De theorie achter deze 4 fasen
Deze fasenleer is gebaseerd op de Trofobiosetheorie: planten worden immuun voor plagen omdat ze simpelweg geen voedingsstoffen meer bevatten die deze plaaginsecten nodig hebben om zich te ontwikkelen. Het is de theorie die de voorloper vormt van het werk van John Kempf.
Dit staat haaks op de gangbare theorie dat vooral fytochemische stoffen vooral toxisch zouden zijn voor insecten en micro-organismen. Volgens de trofobiose-benadering zijn vitaal geteelde planten simpelweg geen geschikte voeding voor plaagdieren en worden ze daardoor met rust gelaten.
Conclusie: De natuur is meester-ingenieur
Wanneer je de vier fasen van de plantpiramide ziet, word je bijna vanzelf getroffen door bewondering, respect en ontzag. Natuurlijke processen werken niet met losse puzzelstukjes, maar met een volmaakt geïntegreerd systeem waarin elke stap de volgende mogelijk maakt. Persoonlijk denk ik dat geen menselijke interventie, geen technologisch hoogstandje, geen AI en geen laboratorium in de buurt kan komen van deze verfijning, balans en intelligentie. Natuurlijke processen: dat is waar ‘the magic happens. En waar wij als mens, volledig van afhankelijk zijn. Of zoals Wendell Berry het zo mooi zegt: “wij zijn net zo afhankelijk van de aarde als een regenworm.”
Zodra we de natuurlijke processen in bodem en plant weer omarmen met respect, geduld, aandacht en ons gezonde waarnemingsvermogen, ontstaat er gezondheid, levenskracht en vitaliteit op alle niveaus: bodem, plant, dier, mens én milieu. Het enige wat wij hoeven te doen, is weer ruimte maken voor regeneratie zodat de natuur haar werk kan doen. Zie ook het boek ‘Natural Farming’.
Boeren, tuinders, bedrijven, artsen, koks en consumenten, let’s start! Doe mee regeneratie, of dat nu op je land, in je tuin, wat je uitdraagt of op je bord is.
“Regeneratie is het leven en de levendigheid centraal stellen in elke handeling en gedachte.” (Paul Hawken)
Bronnen/Referenties
- Met dank aan Erwin Westers/ Horaholm
- https://www.bionutrient.org/
- https://advancingecoag.com/about-john-kempf/
- Humusfarming.de
- Guide to plant sap Analysis / Advancing Eco Agriculture
- Eindrapportage Fryslân Healthy Food – Voeding als medicijn
- Muskiet, F.A.J. Evolutionaire geneeskunde. Bijblijven 34, 391–425 (2018). https://doi.org/10.1007/s12414-018-0318-2
- Bodemgezondheid, uitgave Mulder Agro
- Natural Farming, Kutluhan Özdemir
Alle andere bronnen staan in de artikelen waarin wordt doorverwezen
