Hoe regelt de natuur het eigenlijk zelf als het gaat om veerkracht? Als we daar (weer) kennis van nemen, kan onze kennis over het leven, ons welzijn en onze gezondheid met grote sprongen toenemen. Wij zijn immers gewoon een radertje in het grote ecosysteem van de aarde. Wetten van de natuur, wijzen ons daarom de weg naar kennis van het leven én onze gezondheid/ veerkracht. De bodem is in alle opzichten de basis onder ons bestaan, ons welzijn en onze gezondheid. In dit artikel neem ik je mee in een aantal bodemwetten en leg ik van daaruit de link naar onze darmgezondheid.
Bodemwetten wijzen ons de weg
De kennis van het leven zie je in de natuur
Ik heb twee oude leerboeken gekregen, daterend uit de jaren ’70. Het zijn de eerste leerboeken voor biologische telers. Plakband voorkomt dat ze uit elkaar vallen. Ze ruiken en ogen niet al te fris. Maar wat een oude wijsheden bevatten ze! Alle gekleurde plakkertjes die je op de foto hieronder ziet, markeren thema’s die ik op mijn voedselsafari een voor een ga onderzoeken. Zouden we die oude wijsheden weer nieuw leven kunnen inblazen in onze huidige tijd en daarmee een stap voorwaarts kunnen zetten richting gezondheid en welzijn? Vanuit de fundamenten van ons landbouw- en voedselverleden ga ik me daar dit jaar volledig op toeleggen. Wie weet kunnen we ‘vooruitboeren’ op fundamenten van ons verleden en zo een stap zetten richting regeneratie.
Moraal van deze boeken is in elk geval: “We hoeven alleen maar naar de natuur te kijken door de kennis over het (bodem)leven te vergaren, te snappen en weer toe te passen op ons voedsel.” Zo zou voedsel wellicht weer ons medicijn kunnen worden. En ons medicijn zou onze voeding kunnen zijn. (quote Hippocrates)
De relatie tussen het bodemmicrobioom en ons darmmicrobioom.
De analogie tussen wat er in onze bodem gebeurt en in onze darmen is verbluffend groot, zo blijkt uit recente wetenschappelijke onderzoeken. (xx) Het punt is dat de bodem wereldwijd flink aan het degenereren is door onder andere onze manier van landbouw. Zie de uitgebreide informatie hierover in mijn artikelen: “De bodems onder je gezondheid” en mijn interview erover bij de Nieuwe Wereld TV.
En dat heeft ook grote gevolgen voor onze (darm)gezondheid, zoals je in deze artikelen leest en hoort.
De bodem regenereren lijkt daarmee het spreekwoordelijke ei van Columbus te kunnen zijn voor een gezonde toekomst met gezonde lucht, schoon water, gezond voedsel, mooie (diverse) landschappen en daarmee onze eigen (darm)gezondheid.
In dit artikel neem ik je mee in een paar bodem-natuurwetten die in de oude boeken genoemd worden. Daarbij leg ik een link naar onze darmgezondheid.
Innige relatie tussen de bodem en onze gezondheid
De eerste wijsheden uit deze boeken gaan over basale bodem-natuurwetten: de gezonde bodem vormt letterlijk en figuurlijk de bodem onder ons bestaan. De bodem begrijpen is kennis van en over het leven vergaren. Ook ons eigen leven begint bij de gezonde bodem, daarom is het voor iedereen die in gezondheid geïnteresseerd is, belangrijke kost.
- De bodem is de bron van ons voedsel. En aangezien wij nu eenmaal eten om te (over)leven, moet dat voedsel van goede kwaliteit zijn. Uitgeputte bodems leveren uitgeput voedsel, leidend tot uitgeputte mensen. Lees verder in mijn artikel: “Kies jij voor eten met of zonder voedingswaarde?”
- Het levert ons een deel van de micro-organismen voor gezonde darmen. Onze darmen vormen de poort naar onze gezondheid. Zie mijn uitgebreide artikel over de gezondheidseffecten van een gezonde darm: de spil van onze gezondheid.
- De bodem is onderdeel van het grote ecosysteem van de aarde. Wij zijn eigenlijk een mini-ecosysteem in het grote macro-ecosysteem van de aarde. Oftewel, alles wat we ons macrosysteem aandoen, doen we uiteindelijk ons micro-ecosysteem aan. Zie ook de wijze Indianenspreuk hieronder.
Bodemwetenschap anno 2024
Hieronder een citaat uit de toedracht van Jürgen Fritz van de universiteit in Kassel in november 2024. (op het congres van de BD (Biologisch Dynamische) landbouw ter ere van hun 100-jarige bestaan) Hij presenteerde de uitkomsten van een onderzoek (de “DOK Trial”:
“De BD-landbouw genereert een betere bodemvruchtbaarheid, gemeten in humus (+18%), meer micro-organismen (+40%), een grotere bodemactiviteit (+83%) en meer mineralenmobilisatie (+37%) in vergelijking met gangbare teelten. In het onderzoek werd ook de meerwaarde van ‘gewone’ biologische teelt naast de biodynamische gezet. Ook dat leidde tot aanzienlijke verschillen: respectievelijk 16% meer humus, 34% meer micro-organismen, 29% meer bodemactiviteit en 47% meer mineralenmobilisatie in het voordeel van de BD-teelt. Over de hele linie scoort de BD-landbouw 44% hoger op bodemvruchtbaarheid dan de gangbare landbouw. En 31% hoger vergeleken met de biologische landbouw.”
Los van de grote voordelen van bovenstaande zijn er andere meerwaarden:
1. De input (messtoffen, gewasbescherming etc) van de BD en biologische landbouw vele malen lager is dan in de gangbare landbouw.
2. Een gezonde levende bodem levert ons immers ons vele ‘ecosysteemdiensten’ als het gaat om waterberging, tegengaan van verhitting, omgaan met droogte etc. Aanpassing aan droogtestress is een belangrijke kwestie voor planten. De grotere variatie aan bodembacteriën bijvoorbeeld zorgde voor een betere ontwikkeling van het gewas bij droogtestress: Planten konden het water efficiënter (en langer) gebruiken.
3. De uitstoot van broeikasgassen lag in de BD percelen maar liefst 63% lager dan in de gangbare teelten. Zie het uitgbreide rapport van De DOK-Trial (link onderaan)
Met andere woorden: hier kunnen we niet omheen.Een gezonde planeet met gezonde mensen vraagt om het terugbrengen van de gezonde bodem.
De proef met een BD komkommer
Bewijs van veerkracht en vitaliteit
Bovenstaand onderzoek over de bodem kun je natuurlijk niet één op één vertalen naar deze proef*, maar spectaculair is ‘ie wel: Komkommers uit de BD-teelt en conventionele teelt werden onderworpen aan een ‘stresstest’: ze werden in plakjes gesneden en met folie omwikkeld weggelegd. Na 14 dagen werd gekeken hoe het zat met de antimicrobiële afbraak, de aanmaak van ‘herstellend weefsel’ en kleurbehoud. In het overgrote deel van de testen kwamen de BD-komkommers het beste uit de test. (3) De BD had zoveel herstellend weefsel gevormd dat ie weer aan elkaar was gegroeid en niet verrot was.
Er kunnen immers verschillende redenen zijn waarom een BD-komkommer meer vitaliteit heeft dan een biologische of conventioneel geteelde komkommer.
Fotocredits: Paul van Doesburg/Petra Essink | Boek Barstensvols Leven. Fotograaf Kruijsen Foto Design
De bodemnatuurwetten
In mijn prachtige boeken uit de jaren ’70 worden vijftien bodem-natuurwetten genoemd. Ik pik er een aantal uit die de analogie met onze darmen duidelijk maken. Elke wet eindigt met de conclusie dat de aanpak ‘onnatuurlijk en niet ecologisch is’. Volgens de auteur wordt de ‘kennis van het leven’ onjuist toegepast, wat niet-ecologisch is.
1. De natuur bemest de grond met plantaardig en dierlijk afval
‘Scheikundige mest’ (zoals in mijn boeken niet-natuurlijke meststoffen genoemd worden) is onnatuurlijk en niet ecologisch. Grote nadelen van niet-natuurlijke meststoffen voor zowel de grond als voor de mens zijn volgens dit boek:
- Chemische meststoffen bevatten meestal veel fosfor, stikstof en kalium in relatie tot alle andere mineralen en sporenelementen die een plant nodig heeft. Dit leidt ook tot een onbalans in onze voeding. En daarmee tot een onbalans in de celstofwisseling van de planten, dieren en mensen. Stel je alleen alle grote gevolgen van een verstoorde natrium-kaliumpomp op onze celmembranen voor!
- De eiwitkwaliteit van ons voedsel daalt. Zie ook mijn uitgebreide artikel “Wij zijn ook wat ons eten heeft gegeten”.
- Te veel stikstof zorgt voor vermindering van o.a. vitamine B1. De vitamine die zo belangrijk is voor onze energie, onze gemoedstoestand en ons brein. Een ernstig tekort kan zelfs ziekten doen ontstaan.
- Groenten met te veel stikstof krijgen een te scherpe smaak.
- De plant neemt te veel kalium op, waardoor er een disbalans ontstaat met andere mineralen. Dit heeft grote consequenties voor de plant, maar ook voor de mens die deze plant eet.
- De omzetting van organisch materiaal naar humus stagneert/vertraagt. Onder andere omdat de zogenaamde ‘humificerende bacteriën’ worden overruled door de zogenaamde ‘nutrificerende bacteriën’ (die goed gedijen op de overmaat aan stikstof en zwavel in veel bodemmeststoffen)
- De verwering van gesteente in de bodem vertraagt, zodat er minder opneembare mineralen en sporenelementen in de bodem en dus in ons voedsel komen.
Als je het voorlaatste nadeel naar de menselijke darm vertaalt, dan is daar vaak een vergelijkbare situatie: de gezondheid bevorderende bacteriën die vezels verteren en omzetten, worden door de westerse voedingsgewoonten vaak overruled door minder vriendelijke bacteriën. Dit is vergelijkbaar met de verdringing van humificerende bacteriën in de bodem. Zogenaamde opportunistische bacteriën, die niet jouw gezondheid bewaken, vieren hun eigen ‘feestje’ in jouw darmen. Helaas met wel heel wat consequenties voor jouw gezondheid. Ze dragen bij aan de kans op overgewicht, laaggradige ontstekingen, darmziekten, galblaasklachten, etc. Lees verder in mijn artikel “Goed gastheer zijn voor je darmbacteriën”.
Minder mineralen, vitamines en andere nutriënten in ons eten zorgen ervoor dat zo’n 50% van de Nederlanders tekorten heeft aan allerlei voedingsstoffen. (xx) Dit is overigens niet alleen aan de bodem te wijten, maar ook aan het feit dat ruim 70% van ons voedsel geraffineerd en/of ultrabewerkt is. (xx)
Mensen met tekorten aan nutriënten, zeker in hun jonge jaren, hebben bovendien een grotere kans op een overmaat aan opportunistische (pathogene) darmbacteriën. (xx)
2. De natuur bemest grond, geen planten.
Het toedienen van snel opneembare meststoffen aan planten (dus rechtstreeks) is onnatuurlijk en niet ecologisch, omdat het de bodem overslaat. In een gezonde bodem ‘bevrijden’ bodemorganismen het plantenvoedsel uit het organische plantenafval. Zo wordt het voedsel opneembaar voor planten. Het plantenafval zorgt ervoor dat het bodemleven in stand blijft. En het bodemleven zorgt weer voor nieuw plantenleven. Zo heeft de kringloop zichzelf altijd in stand gehouden, tot we overschakelden op chemische meststoffen.
In onze darmen werkt het hetzelfde: wij eten idealiter plantaardig voedsel met vezels, veel vezels. Veel van deze vezels kunnen wij niet makkelijk verteren/opnemen en die worden omgezet door onze darmbacteriën. In ruil voor hun gezondheidsbevorderende werk geven wij ze als goede gastheer ‘kost en inwoning’ in onze darmen. De bacteriën maken uit deze vezels namelijk hun eigen voedsel, wat ze deels gebruiken om zelf te overleven. Daarbij maken ze belangrijke stoffen voor onze gezondheid, zoals B-vitamines en boterzuur, voorkomen ze ontstekingen en dragen ze bij aan een intacte darmslijmvliesbarrière. Helaas is ook de mens, door onze manier van eten, overgeschakeld op veel ‘chemische’ stoffen, zodat ook onze kringloop verstoord geraakt is.
3. De natuur vermengt organisch materiaal niet met de grond.
Het mengen van grond en organisch materiaal (inwerken in de grond) kan dan wel heel praktisch zijn, maar is onnatuurlijk en niet-ecologisch.
Wat we met de bodem doen, doen we feitelijk ook met onze moderne voedselbereidingstechnieken. Het voedsel wordt niet langer ‘voorverteerd’ door langzame kooktechnieken, lange rijstijden van granen en peulvruchten of de fermentatie van ‘zware’ eiwitten zoals ze voorkomen in soja en melk. Eigenlijk zou je kunnen zeggen dat we onze darmen ‘opzadelen’ met voedingsstoffen die niet voorverteerd zijn en daardoor vaak moeilijk of niet goed kunnen worden afgebroken. Daarom zou de terugkeer van gefermenteerd voedsel op ons bord zo’n heilzame verandering kunnen zijn.
4. Planten in de natuur worden aanhoudend gevoed.
Geen overvloed, maar ook niet opeens verstoken raken van voedingsstoffen. “Voed de bodem als een levend wezen met kleine hoeveelheden tegelijk”, zeggen oude bodem-natuurwetten. Toch is de manier waarop we in de landbouw meestal met voedingsstoffen omgaan: grote ‘shots’ aan meststoffen in één keer en daarna maanden niets meer. Dat is niet natuurlijk en niet ecologisch.
Stel je voor dat je vandaag een bord vol eten krijgt waar je het een half jaar mee moet doen. Nog veel meer voedsel dan op de foto hieronder. Daarna krijg je een half jaar lang niks meer. Iedereen kan waarschijnlijk wel bedenken dat onze spijsvertering dit niet kan ‘behappen’. Ook onze darmbacteriën kunnen dit niet aan: ze houden niet van overvoeding en ondervoeding. Logischerwijs zou je dus heel veel van zo’n groot aanbod laten staan of je zou het weggooien. De menselijke spijsvertering is ook gebaat bij een gestage aanvoer van diverse voedingsstoffen. Zo niet, dan ontstaat er gemakkelijk een disbalans in onze darmen.
5. In de natuur zijn de meest vruchtbare bodems altijd bedekt.
Van onbedekte bodems kunnen we wel enige vruchtbaarheid verwachten, maar het is niet natuurlijk en niet ecologisch. Als je de natuur zijn gang laat gaan en er is voldoende water, dan zal de bodem permanent bedekt zijn met planten, struiken en bomen.
Het klinkt misschien vreemd, maar ook onze darmen hebben een soort ‘bedekking’. Het is ons ‘darmslijmvlies’ dat een scala aan functies heeft. Helaas zijn er veel redenen in ons huidige leven waardoor menig darmslijmvlies niet meer optimaal functioneert en ons niet meer voldoende kan beschermen tegen ziekteverwekkers en ook voedingsstoffen niet meer adequaat op kan nemen, etc. Lees verder in de 4 artikelen die ik schreef over een ‘leaky gut’:
6. In de natuur worden verschillende micro-organismen in de verschillende bodemlagen niet door elkaar gewerkt.
Diepe grondbewerkingen als ploegen zijn dus niet natuurlijk en niet ecologisch.
Stel je eens voor dat jouw dikke darmbacteriën worden vermengd met je maag of je dunne darmbacteriën. Dat de overvloed aan dikke darmbacteriën verhuist naar je dunne darm. Dat is trouwens niet hypothetisch: mensen met SIBO (Small Intestinal Bacterial Overgrowth, dat vaak voorkomt bij mensen met een prikkelbare darm), weten alles van de klachten die het geeft als dikkedarmbacteriën verhuizen (migreren) naar een gebied waar ze niet thuishoren. In dit geval naar de dunne darm, wat klachten kan geven als opgeblazenheid, krampen, reflux, voedselovergevoeligheden, gebrek aan energie, etc.
7. De natuur kent geen monoculturen.
En kan er ook niet mee uit de voeten, omdat biodiversiteit de veerkracht bepaalt. Eén gewas op één stuk grond is daarmee niet natuurlijk en niet ecologisch.
Monoculturen putten de grond uit. Maar ook onze gezondheid, want deze monoculturen komen immers uiteindelijk ook als monoculturen op ons bord. Als er iets is dat onze gezondheid ten goede komt, dan is het diversiteit. Diversiteit is de absolute voorwaarde voor veerkracht. Gezondheid wordt vooral bepaald door onze veerkracht, ook in ons eten.
8. De natuur kent veel verbanden tussen allerlei ecosystemen.
Spuiten met bijvoorbeeld chemische middelen betekent dat we verbanden doorsnijden en ecosystemen ondermijnen.
Omdat wij simpelweg een radertje zijn in het grote ecosysteem van de aarde, raakt dit ook onze gezondheid. Onze darmen en lever bijvoorbeeld spelen een cruciale rol in de ontgifting van chemische stoffen uit het milieu en in ons voedsel. Dit heeft vergaande consequenties voor onder andere ons hormonale systeem. Zie mijn artikel over hormoonverstorende stoffen.
9. De natuur heeft haar eigen opruimdienst voor zwakke planten
Veel zwakke planten betekent veel opruimers en dus te weinig veerkracht. Een van de oplossingen voor minder zwakke planten is minder stikstof, meer kiezel (silicium) en meer humus.
Eigenlijk kun je bovenstaande een op een vertalen naar de mens en zijn darmgezondheid: het gros van de mensen eet te veel dierlijk eiwit (stikstof) en veel te weinig vezels (humus). Silicium bepaalt niet alleen de veerkracht van planten in de bodem. Maar ook die van mensen: het is eigenlijk het moedermineraal van alle mineralen en sporenelementen. Zonder silicium kan geen enkel mineraal of sporenelement effectief worden opgenomen. Zie mijn artikel “De bodems onder je gezondheid” en “Voeg leven aan je etensbord en aan je jaren toe”. Silicium terugbrengen in de plantenteelt is silicium terugbrengen op ons etensbord. Zie ook mijn artikelen over silicium in het kader van osteoporose en silicium voor een gezonde maag & maagzuurproductie.
Silicium: onmisbaar om andere mineralen efficiënt op te nemen
Gewoon weer beginnen
Je kunt vanaf vandaag een begin maken met het herintroduceren van deze aloude natuurwetten door:
- je eten te kopen bij boeren en telers die hun bodem koesteren, werken met organische bemesting en geen scheikundige of chemische stoffen in hun bodem of teelt gebruiken. Er zijn inmiddels honderden regeneratieve boeren/telers/tuinders in Nederland, in elke provincie.
- Bij elke hap die je in je mond stopt, is het belangrijk om te denken aan je beste vrienden: jouw darmbacteriën, die zorgen voor jouw welzijn en gezondheid. Zie al mijn boeken.
- Ga aan de slag met ‘zorgzame voeding’ in jouw omgeving. Maak je voedselkeuzes die goed zijn voor jouw gezondheid, dan zijn ze dat ook voor de planeet. En andersom! Lees hier mijn artikel “Zorgzame voeding”.
- Maar misschien moeten we eerst wel aan de slag met onszelf. Laten we weer verliefd worden op onszelf en op de mensen waarvoor we verantwoordelijk zijn, of dat nu in ons gezin, als bedrijf, in een instelling, in een restaurant, of als opa of oma is. De bodem biedt ons werkelijk alles wat we nodig hebben voor een mooi leven. Daarom liet ik onderstaande boom maken, met zijn voeten in een gezonde bodem, en schreef ik dit artikel: De boom van het MOOIE leven
Bronnen:
- https://www.ekoland.nl/artikel/1155390-bd-landbouw-beter-voor-bodemvruchtbaarheid
- The DOK Trial A 45-year comparative study of organic and conventional cropping systems: //www.fibl.org/fileadmin/documents/shop/1741-dok-dossier-en.pdf
- Marjolein Doesburg-van Kleffens, Jens-Otto Andersen, Carsten Gründemann, Jürgen Fritz. Effects of cultivation systems on the antimicrobial, colour retainment and slice healing properties of consumer ready market samples of cucumber (Cucumis sativus L.),
Applied Food Research, Volume 5, Issue 1, 2025, 100754,
