De basis voor dit artikel werd een paar jaar geleden gelegd, toen Theo Mulder op een avond langskwam met een doos boekjes Bodemgezondheid. Duidelijker dan in dit boekje kan het bijna niet gezegd worden: hoe afhankelijk wij qua gezondheid en welzijn zijn van de bodem én de manier waarop we daar voedsel op telen.
Achterin tekende hij met een paar streken de piramide van John Kempf en legde het kort aan me uit. Ik weet nog dat ik die nacht slecht sliep. Hoe kon het dat ik dit na ruim twintig jaar werken in mijn vak dit nú pas hoorde?
Dankzij Theo vielen er voor mij vele kwartjes. Dit voelde als dé ontbrekende sleutel tussen wat er in de bodem gebeurt en wat dat betekent voor onze gezondheid. Een sleutel die veel te lang in het donker heeft gelegen. Maar die het meer dan waard is om maximaal ons licht over te laten schijnen.
Verstoring van het bouwplan
Alleen een gezonde, levende bodem kan sterke planten voortbrengen. En alleen gezonde planten leveren volwaardige voeding voor mens en dier. Een verstoring van het bouwplan van de plant = verstoring van het bouwplan van mens en dier. Daar is geen speld tussen te krijgen.
Toch gaat het, op zijn aardigst gezegd, niet goed met onze bodem, onze planten én onze gezondheid. Op alle fronten regenereren we niet, maar degenereren we. Vanuit de voedingsgeneeskunde, waarin de oude wijsheid van Hippocrates “laat uw voeding uw medicijn zijn” centraal staat, volg ik al 25 jaar met grote interesse de teelt van ons voedsel: de plant vormt immers het begin van elke voedselketen. Mens en dier zijn volledig afhankelijk van haar. Alleen planten hebben het unieke vermogen om zonlicht op te vangen, vast te houden en op te slaan. Dat doen ze via assimilatie, ofwel fotosynthese: het opbouwen van organische materie met lichtenergie. De plant fungeert daarbij als een soort piramide die eenvoudige, laag-energetische bouwstenen (zoals water, koolzuur, mineralen en levende substantie) opneemt en omzet in steeds complexere organische verbindingen.
Gezondheid begint niet op ons bord, maar in de bodem.
Precies dat principe heb ik minutieus onderzocht aan de hand van de piramide van John Kempf. Met ons huidige landbouwsysteem, door bijvoorbeeld een overvloed aan in water opgeloste stikstof, verstoren we dat oorspronkelijke bouwplan van de plant. Het is vergelijkbaar met het bouwen van een huis met zonder de juiste bouwmaterialen: je verzwakt daarmee het huis.
En precies dát zie ik al 25 jaar terug in de gezondheid van de mens. Ook ons bouwplan raakt ontregeld. We krijgen te maken met hidden hunger: wel voldoende calorieën, maar te weinig vitaliteit, mineralen en balans in onze voeding. Het gevolg is dat ziekten steeds vroeger in het leven verschijnen – sick before their age – noemen we dat. Een steeds groter deel van ons leven wordt doorgebracht met chronische klachten. Dat is de reden waarom ik de plantpiramide heb vertaald naar de gezondheid van de mens. Ik neem je graag mee in een klein, maar veelzeggend deel van dit verhaal.
Wij zijn ook wat ons eten heeft gegeten
Ik neem je mee in de gedachtegang van John Kempf. Hij ontwikkelde een plantgezondheidspiramide, zie hierboven, met vier lagen: een plant moet al deze lagen volledig doorlopen hebben om optimaal veerkrachtig en gezond te zijn. Pas dan kan het ook voor mens en dier als volwaardig en gezond voedsel functioneren en diens gezondheid ten goede komen. Van deze plantpiramide maakte ik een analogie met de menselijke gezondheid: wanneer wij planten eten die deze volledige veerkracht hebben opgebouwd, zou dat logischerwijs moeten bijdragen aan onze veerkracht. Immers: “wij zijn ook wat ons eten heeft gegeten.”
De piramide van John Kempf
Fase 1: Fotosynthese
De natuur heeft dit proces verbluffend goed ingericht. Met een balans en verfijning die wij als mens niet kunnen evenaren en logischerwijs respecteren. Alles begint bij fotosynthese. Dat is het enige proces in de plant dat ‘gratis’ energie maakt. Het spreekwoord ‘voor niets gaat de zon op’ is ijzersterk: zonlicht wordt namelijk vastgelegd en omgezet in plantsuikers, de brandstof voor alles wat daarna in de plant plaatsvindt.
Het verschil zit in de kwaliteit van deze fase: een gezonde plant bouwt vooral complexe, langzame koolhydraten op en houdt snelle suikers laag. Die balans bepaalt of een plant krachtig en veerkrachtig wordt, of kwetsbaar en aantrekkelijk voor ziekten. Daarvoor is een levende, bedekte bodem nodig. In de moderne landbouw ontbreekt die vaak, waardoor veel planten nog maar 15 tot 25 procent van hun fotosynthesecapaciteit benutten. Ze leven als het ware permanent op hun reservekracht.
Die zwakte werkt door tot in het bodemleven. Via haar wortels voedt de plant schimmels en bacteriën met suikers. Zijn die van goede kwaliteit, dan worden het medestanders; zijn ze niet gezond, dan worden het belagers. Ziekteverwekkers bestaan dus niet los van hun omgeving: omstandigheden bepalen of een organisme schadelijk of juist ondersteunend wordt. Veel planten verkeren daardoor continu in een voorstadium van ziekte. En ook in het darmmicrobioom van de mens werkt dit fenomeen precies eender.
Voor een goede fotosynthese is er een scala aan mineralen en sporenelementen nodig. Niet in grote hoeveelheden maar wel in de juiste verhouding. Ontbreekt er één, dan hapert het bouwplan van de plant. Daarom is het ook bijzonder dat we ondanks alle waarschuwingen van de uitvinder van onze kunstmest, Justus van Liebig, nog steeds denken dat het mogelijk is met vooral stikstof, fosfor en kalium gezonde planten te telen.
Voor ons als mens betekent een plant met een gezonde fotosynthese, een plant die haar energiehuishouding op orde heeft, robuust groeit en nauwelijks bestrijdingsmiddelen nodig heeft. Minder glyfosaat en chemie op het land betekent minder belasting voor onze darmen, hormonen en lever. Bovendien levert die plant complexe (langzame) koolhydraten en lage niveaus van enkelvoudige (snelle)suikers. Een verademing voor onze (metabole) gezondheid. Daarom begint gezondheid niet op ons bord, maar in de bodem.
Lees verder in mijn artikelen:
Fase 2 – De opbouw van eiwitten
Wanneer een plant haar fotosynthese op orde heeft, kan ze gaan bouwen. In fase 2 wordt stikstof omgezet in aminozuren en vervolgens in eiwitten: de bouwstenen van alle leven. In een gezonde plant gebeurt dat snel en volledig. Vrije vormen van stikstof, zoals nitraat en ammonium, blijven dan laag. De plant gebruikt ze direct om zichzelf sterker te maken.
Maar zodra we ingrijpen met zware bemesting of pesticiden, raakt dat bouwproces verstoord. De plant stopt met opbouwen en begint af te breken: eiwitten vallen uiteen in losse aminozuren en juist die trekken insecten en plagen aan. Het is alsof een huis ineens weer uit elkaar wordt gehaald terwijl het nog in aanbouw was.
Voor ons werkt dat precies zo. Wij breken in onze spijsvertering planteiwitten af tot aminozuren en gebruiken die om onze cellen, ons immuunsysteem, onze hormonen en onze neurotransmitters op te bouwen. Maar… dat lukt alleen wanneer de eiwitten in de plant zelf goed zijn gevormd. Zijn de bouwstenen al zwak, dan kunnen wij er ook geen stevig lichaam van maken. Gezondheid vraagt dus om planten die hun eigen eiwitopbouw hebben voltooid, met hulp van voldoende mineralen en sporenelementen uit een levende bodem.
Fase 3: Lipidensynthese
De intelligentie van vetten
Pas wanneer een plant genoeg energie en eiwitten heeft opgebouwd, ontstaat er ruimte voor de volgende stap: vetten. In fase 3 maakt de plant lipiden aan, zichtbaar als een zachte waslaag op het blad. Die laag beschermt tegen uitdroging, schimmels en invloeden van buitenaf. Het is een teken dat de plant niet meer alleen overleeft, maar floreert.
Ook bij de mens spelen vetten die beschermende rol. Onze cellen zijn omgeven door membranen die bepalen wat naar binnen mag en wat weer naar buiten moet. Die membranen bestaan grotendeels uit vetten. Ze regelen de opname van zuurstof, voedingsstoffen en signalen. Zonder goede vetten raken cellen letterlijk hun intelligentie kwijt: onze celmembranen worden gezien als het ‘intelligente brein van onze cellen’: ze bepalen wat wel en niet toegelaten wordt.
Omdat mensen zelf geen essentiële vetzuren kunnen maken (daarom noemen we ze ook essentieel), zijn we afhankelijk van planten en van dieren die gezonde planten eten. Als fase 3 in de plant ontbreekt, missen wij automatisch een fundament voor onze hersenen, hormonen en energiehuishouding. Wat in de plant begint, werkt dus direct door in onze eigen vitaliteit.
Lees hier verder waarom vetten zo belangrijk zijn voor onze totale gezondheid, en waarom ze ongekunsteld en onbewerkt moeten zijn:
Gezond vet, vet gezond
De Omega 3/6-balans
De ingewikkelde omzetting van omega 3-vetzuren naar EPA & DHA
Lijnzaad, mooi voor je hormonen
Transvetten en industriele vetten
Fase 4: Aanmaak van fytochemische stoffen
De kroon op de groei
Wanneer alle eerdere lagen goed zijn doorlopen, bereikt de plant haar hoogste vorm van gezondheid. In fase 4 maakt ze geen basisstoffen meer, maar verfijnde verbindingen: geur, kleur, smaak en bescherming in één. Hier ontstaan de antioxidanten, polyfenolen, flavonoïden en complexe suikers die de plant helpen communiceren met haar omgeving en zichzelf te verdedigen. Er wordt zelfs beweerd: er hoeft niet meer verdedigd te worden, de plant is sterk en is niet langer doelwit voor plaaginsecten of andere stressoren.
Dit is de fase waarin planten niet alleen groeien, maar werkelijk leven. Ze zijn vitaal, weerbaar, stabiel en in balans met het bodemleven.
Voor de mens zijn dit precies de stoffen die ons lichaam beschermen tegen veroudering, ontsteking en uitputting. Ze ondersteunen ons immuunsysteem, onze hormonen en onze energieproductie. Moderne voeding mist deze steeds vaker, omdat het gros van ons voedsel niet de kans heeft gekregen om ook dit laatste stadium te bereiken.
Lees hier verder waarom deze stoffen zo belangrijk zijn voor onze gezondheid:
Fytochemische stoffen worden niet voor niets de ‘medicijnen in ons voedsel’ genoemd. Ze spelen een rol in talloze lichaamsprocessen en beschermen ons tegen chronische ziekte en veroudering. Ze ondersteunen o.a.:
- ontgifting (lever)
- als antioxidant / tegen oxidatieve stress
- anti-histamine werking
- bij chronische ontstekingen
- ‘Onmisbaar, mineralen en sporenelementen’
Conclusie: De natuur is meester-ingenieur
Wanneer je de vier fasen van de plantpiramide ziet, word je bijna vanzelf getroffen door bewondering, respect en ontzag. Natuurlijke processen werken niet met losse puzzelstukjes, maar met een volmaakt geïntegreerd systeem waarin elke stap de volgende mogelijk maakt. Persoonlijk denk ik dat geen menselijke interventie, geen technologisch hoogstandje, geen AI en geen laboratorium in de buurt kan komen van deze verfijning, balans en intelligentie. Natuurlijke processen: dat is waar ‘the magic happens. En waar wij als mens, volledig van afhankelijk zijn. Of zoals Wendell Berry het zo mooi zegt: “wij zijn net zo afhankelijk van de aarde als een regenworm.”
Wanneer je de vier fasen van de plantpiramide ziet, word je bijna vanzelf getroffen door bewondering. De natuur werkt niet met losse puzzelstukjes, maar met een volmaakt geïntegreerd systeem waarin elke stap de volgende mogelijk maakt.
Zodra we de natuurlijke processen in bodem en plant weer hun gang laten gaan ontstaat er gezondheid op alle niveaus: bodem, plant, dier, mens én milieu. Het enige wat wij hoeven te doen, is ruimte maken voor de natuur om haar werk te doen*. De rest volgt vanzelf.
Boeren, tuinders, bedrijven, artsen, koks en consumenten, let’s start! Doe mee regeneratie, of dat nu op je land, in je tuin, wat je uitdraagt of op je bord is.
*Zie het indrukwekkende boek ‘Natural Farming’.
“Regeneratie is het leven en de levendigheid centraal stellen in elke handeling en gedachte.” (Paul Hawken)
Bronnen/Referenties
- Met dank aan Erwin Westers/ Horaholm
- https://www.bionutrient.org/
- https://advancingecoag.com/about-john-kempf/
- Humusfarming.de
- Guide to plant sap Analysis / Advancing Eco Agriculture
- Eindrapportage Fryslân Healthy Food – Voeding als medicijn
- Muskiet, F.A.J. Evolutionaire geneeskunde. Bijblijven 34, 391–425 (2018). https://doi.org/10.1007/s12414-018-0318-2
- Bodemgezondheid, uitgave Mulder Agro
- Natural Farming, Kutluhan Özdemir
Alle andere bronnen staan in de artikelen waarin wordt doorverwezen
