Hormoonverstoring

Op dit moment hebben we ruim 100.000 chemische stoffen in onze omgeving waarvan het gros de laatste 50 jaar is ingevoerd. Het gekke, maar eigenlijk bedoel ik ‘normale’, is dat het buitenland zich altijd veel drukker maakt om allerlei verstorende stoffen dan Nederland. Of we het nu over residuen van bestrijdingsmiddelen, transvetten, glutamaten, plantensterolen in broodsmeersels of over plastic hebben. Buitenlandse ministeries zijn hier vaak veel strikter in en hanteren het zogenaamde ‘voorzorgsprincipe’. Ik herinner mij nog mijn vakantie in Denemarken van een paar jaar geleden: gewoon geen E621 en bijna geen transvetten in de supermarktproducten. En van alle producten ook een betaalbare bio-variant. Wat is dat onbekommerd boodschappen doen, zo zonder persé je leesbril nodig te hebben. Het is maar net of je in een land woont dat zich richt op gezondheid of zich richt op ziekte. Het gebrek aan aandacht voor hormoonverstorende stoffen en de vele mensen met hormonale klachten bracht mij ertoe om een soort 'handboek voor de moderne mens' te schrijven getiteld 'Alles draait om je hormonen'. Mijn grootste zorg is dat we steeds meer en vaker aan chemische stoffen worden blootgesteld maar steeds minder mogelijkheden tot onze beschikking hebben om deze stoffen onschadelijk te maken. Volwaardige, vitale voeding (zie dit artikel) leefstijl en onze leverontgiftingscapaciteit bepalen namelijk voor een groot deel of en hoe we deze stoffen kunnen verwerken. Als we deze stoffen niet onschadelijk kunnen maken slaan we ze op in onze vetste weefsels: borsten, prostaat, hersenen en buik. Met heel wat gevolgen voor onze gezondheid.

Salade van Rineke Dijkinga

Een uitzending van Zembla over Hormoonverstoorders deed mij een beetje denken aan het ‘foliumzuurverhaal’: Pas 30 jaar na de ontdekking dat foliumzuurtekorten gepaard kunnen gaan met een open ruggetje, heeft Nederland ingegrepen. Het lijkt wel eens of we alles voor 150% bewezen willen zien voor we in Nederland in actie komen. Wat mij heel erg aansprak in de uitzending van 19 december jl. was het verhaal van de Deense verloskundige: zij zegt ook dat haar verhaal niet is bedoeld om mensen schrik aan te jagen. Het is bedoeld om ze kennis te geven zodat ze een bewuste keuze kunnen maken. Eigenlijk precies hetzelfde wat ik met mijn boeken beoog: ik wil de wereld niet verbeteren en mensen niet een bepaalde manier van eten opdringen. Ik wil graag kennis overdragen zodat men in elk geval bewust kan kiezen. Waar je dan ook voor kiest. Iedereen is vrij om te kiezen en te geloven wat hij wil. Maar als je geen kennis hebt, wordt het lastig om iets te geloven of niet te geloven. Dat vond ik ook het hele mooie aan de film “Life of Pi”. De kijker is helemaal vrij om te geloven wat hij wil: kiest hij voor het ene verhaal, dan is het prima of kies je het andere, dan is het ook goed. Zo voelt het voor mij ook wat betreft deze hormoonverstorende stoffen. Neem kennis van beide verhalen: de overheid zegt dat er geen enkele reden tot zorg is, wetenschappers en toxicologen zien deze hormoonverstorende stoffen als een grote oorzaak van onze vele hormonale ziekten en -kankers. In 2017 verschenen er onderzoeken die aantoonden dat hormoonverstorende stoffen ook in ons brein kunnen doordringen(4). Lange tijd werd er gezegd dat dit niet mogelijk was. De hoogste tijd om er veel meer van te weten en daar, waar mogelijk, te mijden.

Natuurlijk heeft onze regering en ons voedingscentrum gelijk als ze zegt dat deze stoffen ‘wetenschappelijk onderzocht’ zijn, zodat er geen enkele reden tot ongerustheid is. Ze zijn inderdaad individueel onderzocht op hun toxiciteit. Bijvoorbeeld om hun toelating als E-nummer te krijgen. Maar wat gebeurt er als je ze dagelijks via je voeding, je water, je cosmetica, je plastic flesjes etc. in een mix binnenkrijgt? Of als je als zieke, oudere, foetus, baby of kleuter deze stoffen binnenkrijgt? Wat inmiddels ook steeds beter duidelijker wordt: mensen zijn nogal verschillend wat betreft hun capaciteit om chemische/lichaamsvreemde stoffen af te breken: de 'poor metabolizers' hebben het beduidend moeilijker hiermee dan de 'ultra rapid metabolizers'. Toch stellen we iedereen gerust met de mededeling dat we ons geen zorgen hoeven maken. Bovendien hebben we heel wat voedingsstoffen nodig om deze stoffen überhaupt onschadelijk te maken/uit te scheiden. Lees hierover in mijn artikel 'Goedkoop was nog nooit zo duurkoop'.

Xeno-oestrogenen, ze worden ook wel pseudo of nep-hormonen genoemd. Het zijn stoffen in het milieu, afkomstig uit de petrochemische industrie, met een sterke oestrogeenachtige werking. Ze kunnen moeilijk door onze lever worden afgebroken en bij een overmaat krijgt ons lichaam te maken met een oestrogeenoverschot. Overtollige oestrogenen stapelen vervolgens in vetweefsels (borsten, hersenen), voortplantingsorganen, buikvet en lever op waardoor deze hun functies niet meer naar behoren kunnen uitoefenen. Met alle gevolgen van dien. Veel van onze huidige hormonale klachten zijn het gevolg van ‘oestrogeendominantie’. Buikvet kan bovendien ruim 20 gezondheidsverstorende stoffen aanmaken, waaronder nog meer oestrogeen.

De verstoring op de hormoonbalans bij zowel mannen als vrouwen is al goed onderzocht. Klachten als onvruchtbaarheid, overgewicht bij jonge kinderen, borstontwikkeling op jonge leeftijd, ook bij jongens, een verlate puberteit, PMS, overgangsklachten, endometriose, verminderde sperma-kwaliteit, geboorteafwijkingen, vroeggeboortes maar ook een verminderde schildklierwerking. Logischerwijs verhoogt het ook het risico op hormonale kankers, maar dat wordt nog volop onderzocht. Ook is de kans op leverproblemen groter; dit is ontdekt doordat baby’s die infusen kregen met de weekmaker DEHP 50% meer kans bleken te hebben op leverproblemen. En is er inmiddels een duidelijke link met bepaalde neuro-degeneratieve ziektes als Parkinson.

Citroen met smoothie

Logischerwijs zijn baby’s, jonge kinderen en zwangere vrouwen het meest gebaat bij minder hormoonverstorende stoffen zoals men in het programma van Zembla al aangaf. Maar denk ook eens aan alle vrouwen die de synthetische hormonen in de vorm van de pil gebruiken: zij krijgen dagelijks al behoorlijk wat oestrogenen binnen. Of denk aan ouderen, zieken of mensen die heel wat medicijnen gebruiken.

*Omdat ze zo gemaakt zijn dat ze moeilijk afbreekbaar zijn, noch in het milieu, noch in ons eigen lichaam.

Xeno-oestrogenen komen o.a. voor in:

  • Niet-biologisch vlees (met name rood vlees) en zuivel
  • Pesticiden, herbiciden, fungiciden, DDT, dioxine, PCB’s, PFAS en GenX. (deze laatste 2 worden wel 'forever chemicals' genoemd omdat ze niet of nauwelijks afbreekbaar zijn, noch voor de mens, noch voor het milieu.
  • Ftalaten in plastic, dit zijn de zogeheten ‘weekmakers’. Daarom liever niet drinken uit plastic flesjes, geen plastic magnetron schaaltjes, zo weinig mogelijk voeding bewaren in plastic etc. De stoffen uit plastic die in verband worden gebracht met ontregeling van onze hormonen zijn: alkylphenolen (nonylphenol,octylphenol), bisphenolen, b.v. bisphenol-A (BPA) en DEHP en MEHP. Flesjes voor babies zijn uit voorzorg sinds 2005 wel BPA vrij, dankzij Europese wetgeving
  • Drinkwater: helaas is het niet meer mogelijk om ons drinkwater xeno-oestrogeen vrij te houden. Dan zou water onbetaalbaar worden
  • Niet-biologische shampoos, parfums, zonnebrandcrèmes, huidcrèmes etc. (Alkylfenolen, parabenen, SLS etc.)
  • Zware metalen als kwik, lood, cadmium, chloor, broom (dus let ook op amalgaamvullingen). Helaas bevat een nieuwe industriële stof, de vervanger van ons ‘gewone suiker’, HFCS ofwel glucose-fructose siroop ook in heel wat gevallen kwik. Dus zelfs via je koekje uit de supermarkt kun je middels het HCFS een hormoonverstorende stof eten. Zie verder bij voeding
  • Schoonmaakmiddelen, lijm, hars, brandvertragers met broom die in zeer veel huishoudelijke producten verwerkt zijn. Of teflon met PFAS in teflon pannen.
  • Uitlaatgassen, fijnstof etc.
  • Siliconen, verwerkt in allerlei huishoudelijke artikelen, cosmetica maar ook in implantaten. Lekkende implantaten kunnen dus zeker voor extra xeno-oestrogenen zorgen

Wat kun je er zelf aan doen?

Lang niet alle stoffen zijn uit te bannen. Maar vitaal, duurzaam en onbewerkt voedsel zijn belangrijker dan ooit. Zie het artikel 'Goedkoop was nog nooit zo duurkoop'. Verder kun je ook met relatief simpele veranderingen zoals onderstaande aan de slag:

  • Bewaar zo weinig mogelijk en koop zo weinig mogelijk voedsel in plastic. Laat eten ook altijd goed afkoelen voor je het in een plastic bewaarschaaltje doet. Of kies liever voor RVS, aardewerk, glas etc.
  • Warm je eten/drinken nooit op in plastic. Drink ook geen hete koffie uit plastic bekertjes. (Neem evt. je eigen mok mee naar je werk als er koffieautomaten zijn met plastic bekers)
  • Je eigen boodschappentas altijd meenemen zodat je de plastic zakken in de winkel kunt laten
  • Koop een waterflesje van hard plastic of RVS en vul deze zelf met (bron)water. In bepaalde gevallen kun je overwegen je kraanwater te zuiven met bijv. een 'omgekeerd osmose' apparaat
  • Kies je cosmetica met zorg. Houd hierbij gewoon de simpele stelregel in acht: wat je niet veilig kunt eten, smeer dat dan ook niet op je huid. Of het nu om haarverf, bodylotion, deodorant of shampoo gaat. Er zijn zulke prima natuurlijke/biologische en ook nog eens betaalbare alternatieven. Denk aan merken als Weleda, Dr. Hauschka, Lavera, Urtekram, etc. Waarschijnlijk schrik je als je dit boekje van Greenpeace download om te kijken welke merken niet veilig zijn: http://www.greenpeace.org/belgium/Global/belgium/report/2006/4/mooi-gids-voor-schoonheid-zon.pdf. Zie ook de prachtige download folders over cosmetica (zeker voor zwangere vrouwen) op deze website: www.veilignest.nl. Ook zwangere vrouwen doen er zeer goed aan om geen cosmetica met parabenen te gebruiken tijdens hun zwangerschap. Uit een onderzoek bleek dat het mogelijk tot overgewicht in de jonge jaren leidt bij het kindje.
  • Koop altijd tandpasta zonder fluor. Zeker voor (kleine) kinderen! Fluor wordt o.a. in verband gebracht met een veel te vroeg begin van de puberteit
  • Kies je schoonmaakproducten met zorg. Er zijn volop merken zonder een overvloed aan schadelijke stoffen, zoals Ecover, Ecozone of Klok Bio. En je kunt er ook een sport van maken om weer te gaan poetsen met oude huismiddeltjes: azijn, citroensap, zout om te schuren, zuiveringszout, kranten om je ramen te lappen etc. Doe er eventueel een paar druppels etherische olie door als je voor een lekker geurtje gaat
  • Kies altijd voor voedsel uit glas in plaats van blik als je kunt. Veel blik bevat aan de binnenkant een coating die ook BPA (bisphenol A) bevat. Dit geldt overigens ook voor pakken soep, frisdrank etc. Deze pakken bevatten deze coating ook. Ook hier geldt: liever in glas als het mogelijk is. Of koop producten van merken die gegarandeerd BPA-vrij zijn zoals van Bio-Idea of Amaizin.
  • Ga met je gewicht aan de slag mocht je overgewicht hebben. Hormoonverstorende stoffen en overgewicht zijn een zichzelf instandhoudende viceuze cirkel. Zie verder het weetje Overgewicht.
  • Als je twijfelt of je ook ‘oestrogeendominant’ overweeg dan of je dit met een urinetest in kaart wilt brengen. Deze kunnen door veel natuurartsen/therapeuten voor je aangevraagd worden. Deze test geeft je een gedetailleerd individueel inzicht in het oestrogeenmetabolisme en dient als basis voor preventieve maatregelen. Mocht je oestrogeendominant zijn dan is het nog raadzamer om met boven- en onderstaande tips aan de slag te gaan. Deze test kun je test ook zelf aanvragen via bijvoorbeeld deze link. De Hormoon speeksel test vrouw. of Hormoonspeekseltest man geven inzicht in de totale balans van je geslachtshormonen, dus niet alleen op het gebied van oestrogenen. Weet wel dat je voor de interpretatie van dergelijke speekseltesten logischerwijs een professional moet raadplegen.
  • Koester je darmen en lever. Chemische stoffen moeten primair door een gezonde darm en lever worden afgebroken. Lees verder in mijn artikel over 'leverontgifting". Doe eens deze schriftelijk test 'ontgiftingspotentie van de lever' om een idee te krijgen hoe vitaal jouw leverontgifting is.
  • Als laatste: laat je niet gek maken! Probeer gewoon te doen wat in je vermogen ligt en wat ook inpasbaar is. Alle kleine beetjes helpen voor zowel je eigen gezondheid als die van de wereld om ons heen

Ik zoek de berusting om de dingen te accepteren die ik niet kan veranderen, de moed om de dingen te veranderen als ik dat kan en de wijsheid om onderscheid te maken tussen die twee. (Franciscus van Assisi)

Ook qua voeding kun je kleine en simpele aanpassingen doen, zoals deze:

  • Eet zoveel mogelijk biologisch. Kies je voor niet biologisch vlees/zuivel kies dan altijd voor de minst vette variant. Ook bij dieren slaat de overmaat aan xeno-oestrogenen zich voornamelijk op in vet en dat eet jij dus weer via je voeding
  • Als je niet voor biologische groenten/fruit kiest, was of schil alles dan goed. Houd zoveel mogelijk rekening met onderstaande tabel bij het kiezen van groente en fruit

Hieronder een fragment uit ‘Weetjes over (h)eerlijk eten', blz. 67:

HOOGSTE EN LAAGSTE BELASTING WAT BETREFT RESIDUEN:

HOOGSTE BELASTING (appel heeft hoogste belasting): LAAGSTE BELASTING (avocado heeft laagste belasting:
Aardbeien Avocado
Appel** Mais
Nectarine Ananas
Perzik Witte kool
Bleekselderij Diepvries peulen
Druiven Uien
Kersen Asperges
Spinazie Mango
Tomaten Papaya
Paprika Kiwi
Cherry tomaten Cantaloupe
Komkommer Bloemkool
Sugar snaps Zoete aardappel
Blauwe bessen

Bron: www.ewg.org/foodnews.: EWG’s 2016 Shopper’s Guide to Pesticides in Produce. (U.S. Department of Agriculture and Food and Drug Administration)

Hoewel het hier een Amerikaans onderzoek betreft lijkt de situatie in Nederland nagenoeg hetzelfde. Producten van Nederlands origine komen over het algemeen wel veel beter uit de bus. Ook is er een groot verschil tussen de diverse supermarkten. Al 5 jaar achter elkaar komt de LIDL als beste uit de bus.

** Uit onderzoek lijkt de residuebelasting van appels flink af te nemen door ze 12-15 minuten in een 1% natriumbicarbonaat met water oplossing onder te dompelen (let op: Meer onderzoek is nodig; er zijn slechts 2 middelen onderzocht: thiabendazole en fosmet) Op appels worden tot wel 50 verschillende middelen gebruikt. in dit onderzoek is niet onderzocht of de natriumbicarbonaat ook hiervan de residuen kan verminderen.

  • Zorg dat je een paar dagen per week geen vlees en vis eet. Plantaardige eiwitten hebben over de hele linie veel minder milieutoxines in zich opgeslagen. Dit hoeft overigens niet altijd voor residuen van bestrijdingsmiddelen op te gaan. Soms komen dierlijke eiwitten juist iets beter uit de bus, zie onderstaand schema. Hoe dan ook is het uit milieu- en de menselijke gezondheid stukken gezonder om veel meer plantaardig eiwit te eten. En als je plantaardig eet, zie dan hoeveel minder residuen je gemiddeld genomen eet als je kiest voor onbespoten voedsel.
  • Bron: https://www.efsa.europa.eu/en/supporting/pub/en-1397
  • Vermijd de vette, langlevende vissen zoals makreel, tonijn, haai (Surimi), zwaardvis, paling, snoek etc. Zij bevatten, zeker voor zwangere vrouwen, kinderen en zieken heel wat milieutoxines die ze hebben opgeslagen in hun vet. Zie voor uitgebreide informatie over vis bij de dinerrecepten in ‘Weten van (h)eerlijk eten 1". Hieronder volgt een fragment uit de nieuwsbrief (januari 2014) van de Sea First Foundation: "Hoe vetter de vis, hoe meer gif het dier bevat. Nog steeds wordt zwangere vrouwen geadviseerd om vette vis te eten, omdat de Omega-3 vetzuren goed zijn voor de ontwikkeling van het nog ongeboren kind. Sea First waarschuwt al jaren dat dit zeer onverstandig is en dat de voordelen van Omega-3 lang niet opwegen tegen de nadelen van de gifstoffen. Nu is er recent eindelijk een studie gedaan en gepubliceerd in het toonaangevende tijdschriftThe Journal of Food and Chemical Toxicology, waarin naar slecht één van de veel in vis voorkomende gifstoffen gekeken is, namelijk methylkwik (MeHg). Methylkwik, de uiterst giftige organische vorm van kwik, nestelt zich niet alleen in het vetweefsel van vis, maar is terug te vinden in elke cel van de vis. Methylkwik verstoort de ontwikkeling van het centraal zenuwstelsel". Zie verder www.seafirstfoundation.nl. Ook een onderzoek uit 2007 van Balau gaf aan dat vis en zeedieren voor meer dan 50% verantwoordelijk zijn voor de geschatte dioxine inname, vergeleken met andere voedingsbronnen als vlees, zuivel, ei en andere dierlijke vetten(1). En dat zal er niet veel beter op geworden zijn de laatste jaren: Toxicologen en oceaan deskundigen menen dat de toestand van de zee op dit moment is zoals men 10 jaar geleden voorspelde dat het er over 200 jaar zou uitzien(2) Het blijft voor zwangere vrouwen overigens zeer belangrijk om wel Omega 3 vetzuren te nuttigen. Maar er zijn ook prachtige plantaardige alternatieven als Echium olie of algen olie. De laatste bevat (vaak) ook nog eens veel meer EPA en DHA dan visolie! DHA is zeker de laatste maanden van de zwangerschap erg belangrijk voor de hersenontwikkeling van de baby.
  • Of liever maar alle vis weglaten als je hormonen je lief zijn? De laatste stand van zaken omtrent de zeeën en toxines/plastic kreeg ik in juni 2014 door van Dos Winkel van de Sea First Foundation: "Er zijn inmiddels zo´n 80.000 (!) gifstoffen in de zee ontdekt, voor het grootste deel afkomstig uit chemische stoffen in de verschillende soorten plastic. Alleen al in de Noordzee komt jaarlijks zo´n 20.000 ton aan plastic, 80% afkomstig van het land; 10% van de kust (strandtoeristen) en 10% van de schepen op zee. Echt onvoorstelbaar. Jaarlijks komt er 60 MILJOEN TON aan plastic in de oceaan wereldwijd." De oceanen zijn ook de vergaarbak van milieutoxines via andere wegen, zie tekening hieronder. Als je vis eet; beperk je dan tot de kleine visjes als ansjovisjes, sardientjes etc. Grote, langlevende roofvissen die bovenaan in de voedselketen staan hebben ook de meeste milieutoxines opgeslagen:
  • Drink voldoende: afvalstoffen die door de lever onschadelijk zijn gemaakt moeten zo snel mogelijk afgevoerd worden. Zuiver water, zonder zware metalen en medicijn resten blijft natuurlijk de beste optie. Door alle milieu verontreinigingen is helaas onze waterkwaliteit ook niet altijd meer volledig gegarandeerd. Ben je zwanger, ziek of wil je gewoon het zekere voor het onzekere nemen; denk dan eens na over een waterfilter. Er zijn volop mogelijkheden te verkrijgen. Een filter waar ik zelf heel erg van gecharmeerd ben is het filter van water-solutions.nl
  • Eet regelmatig wat fyto-oestrogenen, uit lijnzaad, gefermenteerde soja, alfafa, peulvruchten etc., dit omdat deze de werking van xeno-oestrogenen afzwakken. Het eten hiervan brengt, al naar gelang de hoeveelheid lichaamseigen oestrogeen, de oestrogenen in balans
  • Help je lever een handje: zorg dat alle vitamines/mineralen/sporenelementen etc. in je voeding aanwezig zijn omdat je lever deze heel hard nodig heeft voor zijn ontgiftende taken. Zie mijn artikel over leverontgifting en wat onze lever aan voedingsstoffen nodig heeft om zijn taken uit te kunnen voeren.
  • Zorg voor dagelijks minimaal 200 gram fruit en 300-500 gram groente + biologische kruiden/specerijen in je eten vanwege de beschermende stoffen die ze bevatten (zie bijlage Antioxidanten, Vrije radicalen en ORAC waardes in Weten van (h)eerlijk eten 1)
  • Probeer zo weinig mogelijk glucose/fructosesiroop (HFCS of GFS) te eten. Dit zit in nagenoeg alle gezoete supermarktproducten. Deze stoffen zijn hoe dan ook geen aanrader voor je gezondheid maar in het kader van dit artikel gaat het mede om het zware metaal methylkwik (inderdaad de vorm van kwik die ook in vette vis wordt aangetroffen) dat in 1/3 van de onderzochte partijen glucose-fructose aangetroffen werd. Dit heeft te maken met het procedé om met behulp van natronloog uit mais deze zoetstof te winnen. Lang niet alle fabrieken zijn overgeschakeld op een veiliger methode zodat de kwik in 1/3 van de partijen werd aangetroffen. Maar wat zeker zo belangrijk is: als je lever veel glucose/fructose moet verwerken kan hij minder energie steken in het onschadelijk maken van hormoonverstorende stoffen en een goede recycling van je hormonen
  • Groene voedingsmiddelen die chlorofyl bevatten kunnen veel ongewenste stoffen aan zich binden en zorgen dat ze via urine en ontlasting worden afgevoerd
  • Eet zeker 3-4 x per week groente uit de familie van de kruisbloemigen: Voor de mens lijken alle koolsoorten -broccoli, witte-, rode-, palm-, spits-, boeren-, spruit en bloem¬kool- in klinische studies een uiterst beschermende werking tegen kanker te bieden. Dit zou te maken hebben met het stofje Indol 3 carbinol dat zorgt dat wij giftige stoffen die we binnen krijgen kunnen neutraliseren en vervolgens kunnen uitscheiden via urine/ontlasting. Een andere werking van deze stof is het omzetten van oestrogeen in een onschadelijke vorm
  • Beweeg dagelijks
  • Dames: doe je BH uit als je thuis bent en kijk of je een BH zonder beugels kunt vinden. Afvoer van xeno-oestrogenen uit je lymfe/borsten is super belangrijk! Lees anders eens het boek Handboek Borstgezondheid / preventief onderzoek met medische Thermografie van Francine van Broekhoven
  • Heb je serieuze of onbegrepen gezondheidsklachten of word je door je werk regelmatig aan hormoonverstorende stoffen bloot gesteld? Weet in elk geval dat er zijn testen zijn die je kunt doen om bijvoorbeeld je glyfosaat belasting, zware metalen belasting in kaart te brengen. Je kunt zelf aanvragen en thuis uitvoeren. Logischerwijs zul je voor de interpretatie ervan wel een deskundige moeten raadplegen.

Bronnen

  • http://mens-en-gezondheid.infonu.nl/gezonde-voedin... Dossier dec. 2013
  • weten van (h)eerlijk eten 1 & 2
  • (1)Dietary exposure to dioxin-like compounds in three age groups:Results from the Flemish environment and health study Maaike Bilau a,*, Christophe Matthys a, Willy Baeyens b, Liesbeth Bruckers c,Guy De Backer a, Elly Den Hond d, Hans Keune e, Gudrun Koppen d, Vera Nelen f,Greet Schoeters d, Nicolas Van Larebeke g, Jan L. Willems a, Stefaan De Henauw a,On behalf of the Flemish Center of Expertise for Environment and Health / http://www.vub.ac.be/ANCH/publications/Bilau_2007.pdf
  • (2) http://www.stateoftheocean.org/research.cfm
  • (3) https://cen.acs.org/articles/95/web/2017/10/Baking-soda-washes-pesticides-apples.html
  • (4) https://www.rug.nl/research/portal/publications/distribution-of-nonpersistent-endocrine-disruptors-in-two-different-regions-of-the-human-brain(128244ef-1748-4f9c-a72c-8c584750da9f).html
  • (5)https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32047148/

Over de auteur van dit artikel

Rineke is opgeleid als natuurgeneeskundig- en orthomoleculair therapeut. Ruim 15 jaar lang heeft ze mensen met chronische klachten begeleid in haar praktijk in Sellingen op het gebied van voeding en leefstijl. Omdat het voor veel mensen moeilijk bleek om gezond eten in de praktijk te brengen, begon ze in 2011 boeken te schrijven: Weten van (h)eerlijk eten 1, Weten van (h)eerlijk eten deel 2 uit, Weetjes over (h)eerlijk eten (PDF), Alles draait om je Hormonen, Op weg naar meer energie en het uitgebreide voedingshandboek voor de moderne mens: Je Brein vitaal - met elke hap een gezonde stap. Heerlijke recepten plus uitgebreide achtergrondinformatie om je gezondheid positief te beïnvloeden, vormen in alle boeken de rode draad. Inmiddels richt Rineke zich volledig op het verspreiden van haar kennis via lezingen en trainingen op haar training- en vergaderlocatie PUUR Westerwolde. Het geld van haar bestsellers investeerde ze in een biodiversiteitsproject Heerlijk Westerwolds Land. Gezond voedsel komt per slot van rekening van een gezonde bodem en uit een gezonde omgeving.

Meer over Rineke