Het Planetary Health Diet: MOOI voor jou én de planeet
Stel je voor: een manier van eten die niet alleen goed is voor je gezondheid, maar ook voor de planeet. Klinkt ideaal, toch? Dat is precies het uitgangspunt van het Planetary Health Diet – een wetenschappelijk onderbouwd voedingspatroon dat in 2019 gelanceerd werd en wereldwijd steeds meer aandacht krijgt. Maar nog steeds véél te weinig. Daarom hebben wij bijna 1400 vierkante meter van ons land (Heerlijk Westerwolds Land) ingericht volgens de principes van dit dieet. Het past helemaal in onze visie op een zorgzaam & volhoudbaar voedingspatroon voor nu en in de toekomst. Kom gerust een keer kijken hoe mooi het, ook voor het landschap en de biodiversiteit is. Of lees hieronder wat het precies inhoudt.
In dit artikel lees waarom het zo belangrijk is, wat de voordelen (en uitdagingen) zijn, en hoe het eruitziet op je bord. En natuurlijk…wat de voordelen ervan zijn voor je gezondheid.
Wat is het Planetary Health Diet?
Het Planetary Health Diet werd in 2019 geïntroduceerd door de EAT-Lancet Commissie, een internationaal team van 37 wetenschappers op het gebied van voeding, gezondheid en duurzaamheid. Hun missie: een dieet ontwikkelen waarmee we in 2050 tien miljard mensen kunnen voeden, zonder onze planeet of onze gezondheid uit te putten. Het resultaat is een voedingspatroon dat gezond is voor mensen én ecologisch volhoudbaar is – een balans tussen gezondheid van mens én planeet.
De voordelen op een rij
- Goed voor je lijf
Het dieet is rijk aan groenten, fruit, peulvruchten, noten, volkoren granen en gezonde vetten. Het is beperkt aan rood vlees, zuivel en suiker. Dat betekent minder risico op hartziekten, diabetes en obesitas. - Goed voor de aarde
Minder dierlijke producten betekent minder uitstoot van broeikasgassen, minder waterverbruik en minder druk op landbouwgrond. In het dieet wordt uitgegaan van zoveel mogelijk extensief landgebruik door dieren. Op veel manieren draagt het zo actief bij aan het tegengaan van klimaatverandering. - Flexibel en wereldwijd toepasbaar
Het is geen rigide dieet met verboden, maar een flexibel raamwerk dat aangepast kan worden aan verschillende culturen en eetculturen.
De Gezondheidsvoordelen voor de mens.
Er zijn specifieke gezondheidsvoordelen van het Planetary Health Diet aangetoond. De EAT-Lancet-commissie zelf deed meerdere studies en heeft gekeken naar de impact van het dieet op chronische ziekten, levensverwachting en algemene gezondheid. Dit zijn de belangrijkste:
1. Lager risico op hart- en vaatziekten
Het dieet bevat weinig verzadigde vetten en rood vlees, en juist veel vezelrijke plantaardige voeding zoals groenten, fruit en peulvruchten. Dit draagt bij aan: (1)
- LDL-cholesterol verlaging
- Stabiliteit van de bloeddruk
- Verlaging van ontstekingswaarden
2. Minder risico op type 2-diabetes
Een plantaardig, vezelrijk dieet met weinig toegevoegde suikers en ultrabewerkte producten verbetert de insulinegevoeligheid en reguleert de bloedsuikerspiegel. (2)
3. Vermindering van overgewicht en obesitas
Door de nadruk op plantaardige voeding en natuurlijke producten (en minder calorierijke dierlijke vetten), helpt het dieet bij gewichtsbeheersing zonder streng te diëten.(3) Zie ook mijn artikelen over ‘overgewicht’ en ‘crashdiëten; waarom niet en wat dan wel’.
4. Mogelijk langere levensverwachting
Modellen van de EAT-Lancet studie tonen aan dat het volgen van het Planetary Health Diet het risico op vroegtijdig overlijden met tot 20–25% kan verlagen, vooral door het voorkomen van niet-overdraagbare ziekten (NCD’s) zoals hartziekten, beroertes en diabetes.(1)
5. Betere darmgezondheid
Het dieet is rijk aan prebiotische vezels, afkomstig van groenten, fruit, peulvruchten en volkoren granen. Die voeden de goede darmbacteriën en verbeteren de darmflora, wat bijdraagt aan (4):
- Een betere immuniteit
- Minder ontstekingen
- Verbetering van mentaal, cognitief en emotioneel welzijn. Zie ook mijn uitgebreide artikel “Vezels, vezels, vezels.”
Misschien is de grote meerwaarde van het Planetary Health Diet wel vooral dat het veel beter is voor de basis van onze gezondheid, onze darmen. Ik schreef daar heel wat artikelen over:
- Een dankbare taak: goed voor je darmbacteriën zorgen.
- Hoe word ik goed gastheer voor mijn darmbacteriën
- Disbalans in je darmen
- Vezels, vezels, vezels
- Uit de houdgreep van ultra bewerkt voedsel.
- Gezonde darmslijmvliezen en hun douanefunctie
- Psychobiotische bacteriestammen
- Resistent zetmeel, de nieuwe Haarlemmerolie of bittere noodzaak?
- De relatie bodem, darmen en brein.
Zijn er ook nadelen aan het Planetary Health Diet?
Jazeker, geen enkel model is perfect. En geen enkel voedingspatroon biedt enkel voordelen. Enkele uitdagingen:
- Culturele eetgewoonten: In veel (Westerse) culturen speelt vlees of ander dierlijk eiwit als zuivel een belangrijke rol. Overstappen vraagt tijd en overtuiging. En een invoering van lokaler en meer plantaardig voedsel in onze sociale omgeving zodat we ook weer in aanraking komen met andere eetgewoonten.
- Toegankelijkheid: Niet overal zijn verse groenten, noten of peulvruchten makkelijk of betaalbaar te verkrijgen.
- Gebrek aan bewustzijn: Veel mensen zijn zich nog niet voldoende bewust dat onze messen en vorken grote invloed hebben op de gezondheid van de planeet. Vaak denken we aan brandstof, energie en chemische stoffen die de aarde belasten. Maar ons eetpatroon heeft ook een zeer grote impact op de planeet. Los daarvan hebben veel mensen nog nooit van het Planetary Health Diet gehoord, of weten niet wat het inhoudt.
- Gebrek aan voedingskennis. Het Planetary Health Diet is gezond, duurzaam én volwaardig, mits er bewust gekozen wordt voor voedingsrijkdom, diversiteit, volwaardig voedsel (whole food) en er aandacht is voor kritische nutriënten zoals B12, ijzer, calcium, omega-3 en eiwitkwaliteit. Denk bijvoorbeeld hieraan:
- Plantaardige bronnen (ALA uit lijnzaad, walnoten, chiazaad) moeten nog worden omgezet naar EPA en DHA, maar die omzetting is beperkt en verloopt bij veel mensen moeizaam. Zie mijn uitgebreide artikel erover.
- Vitamine B12 komt uitsluitend voor in voedsel van dierlijke oorsprong. Suppletie zal daardoor in veel gevallen nodig zijn. Zie ook de B12 checklist.
- Kritieke sporenelementen als ijzer en zink zijn mogelijk minder goed opneembaar uit plantaardige bron. Bovendien zitten deze door bodemverarming al veel minder in onze voedsel. Zie mijn artikel over ‘Hidden hunger’.
- Om dagelijks alle benodigde aminozuren binnen te krijgen moeten er goede eiwitcombinaties gemaakt worden met dit dieet. En moet de kwaliteit van de eiwitten goed zijn (niet industrieel bewerkt en uit een gezonde bodem)
- Bij bevolkingsgroepen met verhoogde behoefte (zoals zwangeren, zieken, ouderen, jonge kinderen, veganisten) kan er maatwerk of aanvulling met supplementen nodig zijn.
- Het vraagt meer kennis en planning dan een standaarddieet, zeker bij een grotere eiwitbehoefte. En vaak moet er ook meer gegeten worden dan in een carnivoor voedingspatroon om aan de gewenste hoeveelheid calorieën en eiwitten te komen.
Desondanks lijken de gezondheids- en milieuwinst groter dan de nadelen. Al was het alleen al omdat het Planetary Health Diet veel meer van lokale voedselproductie uitgaat. Of niet? Onder deze foto een samenvatting op de felle kritiek, geschreven door “De Andere Krant”: “Gehaktbal op de bon.”
Felle kritiek
Hieronder een korte samenvatting van de kritiek, door de andere krant:
“Het nieuwe EAT-Lancet-rapport, gesteund door o.a. de Gates- en Rockefellerstichtingen, pleit voor een wereldwijde Great Food Transformation: een grootschalige herinrichting van landbouw, voedselpatronen en financiering binnen “planetaire grenzen”. Het eerdere EAT-Lancet-dieet uit 2019 – grotendeels plantaardig – kreeg stevige kritiek vanwege overschatte gezondheidsvoordelen en verzwegen risico’s op tekorten aan o.a. B12, ijzer en zink. Desondanks blijft het invloedrijk in officiële adviezen.
Het nieuwe rapport legt de lat hoger en vraagt jaarlijks 200–500 miljard dollar om de transformatie te realiseren. Het benadrukt ongelijkheid: rijke landen veroorzaken het meeste milieudruk, terwijl miljarden mensen zich geen gezond dieet kunnen veroorloven. De commissie stelt een vernieuwd “dieet voor een gezonde planeet” voor, met zeer beperkte hoeveelheden rood vlees (max. één keer per week), matige hoeveelheden andere dierlijke producten en hoge consumpties van groente, fruit, peulvruchten en volkoren granen. Critici vinden het dieet wereldvreemd en cultureel weinig realistisch.
Tegelijk ziet de voedselindustrie kansen: investeerders als Bill Gates – actief in o.a. kweekvlees en synthetische boter profiteren van deze koers. Critici waarschuwen dat het rapport kan uitmonden in een top-down, quasi-totalitair systeem dat wereldwijd bepaalt hoe mensen mogen boeren en eten.”
Hoe ziet het eruit op je bord?
Je kunt het dieet makkelijk visualiseren als een bord:
- 50% groenten en fruit
- 25% volle granen zoals zilvervliesrijst, quinoa of haver of andere (pseudo)granen.
- 25% plantaardige eiwitten zoals linzen, bonen of tofu
- Dagelijks wat noten, zaden en plantaardige oliën
- Slechts af en toe een klein stukje vlees of vis
- Zuivel: beperkt, of vervangen door plantaardige alternatieven
Kortom: veel plantaardig, weinig bewerkt, en met aandacht voor variatie in kleur, smaak en textuur.
Hoe ziet een dagmenu eruit?
Hoe ziet het eruit in je pan/op je bord?
Past het in alle culturen?
Ja! Juist omdat het een flexibel raamwerk is, kan het aangepast worden aan lokale eetculturen. En aan de breedtegraad én grondsoort van de plek. In India betekent het misschien linzen en groenten met rijst, in Latijns-Amerika bonen en maïs, en in Europa volkoren granen met seizoensgroenten. De basisprincipes blijven hetzelfde, maar de invulling is cultureel gevoelig én smakelijk.
En hoe mooi zou het zijn als we met ons allen weer veel meer lokaal gaan eten. Wat een voordelen voor de boer, de lokale economie en de verbinding met ons voedsel. En wat een besparing op voedselkilometers. En, mits goed en volwaardig uitgevoerd, lijkt dit voedingspatroon sterk op de principes van de Mediterrane Keuken: het meest bewezen voedingspatroon als het gaat om preventie tegen chronische ziekten.
Wordt het al toegepast?
Hoewel het idee breed wordt ondersteund door wetenschappers, is het in de praktijk zeker nog geen gemeengoed. De redenen:
- Onbekend bij het grote publiek
- Weerstand tegen verandering van eetgewoonten
- Gebrek aan steun of beleid van overheden
- Belangen in de (mondiale) voedsel- en agro-industrie die verandering tegenhouden. Daarom zou het ook vanuit de lokale onderstroom (boeren, producenten, consumenten) tot stand moeten komen.
Toch zie je in steden, scholen en organisaties steeds vaker dat elementen van het Planetary Health Diet worden toegepast – een veelbelovende trend. Zie ook de Caring Dinners van Caring Doctors (en the Caring Movement) op allerlei plekken in Nederland.
oe wij het toepassen op Heerlijk Westerwolds Land
Waarom hebben we dit aangelegd?
Wij hebben op Heerlijk Westerwolds Land in beeld gebracht hoe het Planetary Health Diët eruit kan zien. De voedselkeuzes die we maken hebben effect op de oppervlakte grond die we nodig hebben om ons voedsel te telen. Uitgangspunt van dit voedingspatroon is steeds een volwaardig voedingspatroon, met veel plantaardig voedsel aangevuld met wat dierlijk eiwit. Deze manier van eten heeft een geheel andere foodprint dan ons huidige voedingspatroon met relatief veel dierlijk eiwit: wij gebruiken immers ook nog 2,9 miljoen hectare landbouwgrond (bovenop onze binnenlandse 1.8 miljoen hectare) in het buitenland om onze landbouwhuisdieren van voedsel (vooral granen/soja) te voorzien.
Mediterraan
Wij hebben gekozen voor de Mediterrane insteek van het Planetary Health Diët. De oorspronkelijke Mediterrane keuken geniet een hoog aanzien als het gaat om een preventief gezond voedingspatroon. Wij zijn uitgegaan van 2500 kcal. per dag, op een evenwichtige manier wat betreft de verhouding koolhydraten, eiwit en vet. Vervolgens hebben we berekend hoeveel grond we nodig zijn om dit voor 1 persoon per jaar te telen. En dat laten we zien op ons land. Dat ligt flink lager dan de 0,2 hectare die de gemiddelde Nederlander nu gebruikt.
Dierlijk eiwit
Het Planetary Health Diët biedt veel ruimte voor eigen keuzes wat betreft de voedselbronnen en dierlijke eiwitten. De akker voor ons Planetary Health Diët is bijna 1400 vierkante meter, inclusief de akker voor compostplanten en kippenvoer. Wij kiezen voor 1 eitje per dag en een heel klein beetje kippenvlees en schapenmelk als dierlijke eiwitbronnen. Op deze manier zou ons hele perceel van 2.4 hectare 17 mensen dagelijks kunnen voeden. Met ons huidige Nederlandse voedingspatroon zou dat 12 zijn. Hadden we voor een beetje rundvlees in plaats van kip gekozen, dan konden we 15 mensen voeden. En zouden we ook voor één glas melk per dag erbij, zou het dalen naar 10.
Waarom kippen en schapen?
Kippen zijn van oorsprong bosdieren. Ze kunnen dus prima leven tussen de struiken en bomen (mits een veilig nachthoek). Deze struiken en bomen leveren op hun beurt weer mooi voedsel: fruit, noten, kruiden. Zo heb je minder ruimte nodig voor ander dierlijk eiwit. Een koe (of schaap) kan gras omzetten in melk, kaas boter, vlees etc., maar daarvoor is relatief wel veel oppervlakte nodig. Prima voor plekken die te nat zijn (zoals bij ons het stuk grond links op het plaatje) en waar alleen maar gras kan groeien. De rest van onze grond is juist vrij droog, zodat daar prima granen, peulvruchten en groenten geteeld kunnen worden.
Bovendien is een kippen-ei een van onze meeste volwaardige eiwitbronnen (met een lagere voetprint dan veel andere dierlijke eiwitten) Als we dan veel minder dierlijk eiwit gaan eten, is de kwaliteit ervan extra belangrijk. Vandaar dus onze keuze voor een ei. En wat schapen (met maximaal 200 ml schapenmelk per week) Overigens: wij hebben zowel de kippen op het land en de schapen nog niet gerealiseerd. Dat is ‘work in progress’.
Conclusie
Het Planetary Health Diët, in onze Mediterrane benadering, draait om balans, variatie, duurzaamheid en onbewerkt, overwegend plantaardig en vezelrijk voedsel. En altijd: zoveel mogelijk lokaal, lekker, voedzaam, betaalbaar, kleurrijk en vitaal. Met als absolute basisvoorwaarde: een gezonde bodem, rijk aan mineralen en sporenelementen. Want uiteindelijk zijn wij immers óók wat ons eten heeft gegeten.
Wat betekent dat concreet?
- Een voedingspatroon dat menselijke gezondheid en die van de planeet met elkaar verbindt.
- Veel plantaardige basisvoeding; beperkt maar kwalitatief hoogwaardig dierlijk eiwit.
- Onbewerkt, volwaardig voedsel met wezenlijke voedingswaarde bevat. Zie mijn artikel “Willen we eten of voedsel?”
- Lokale teelt als sleutel voor biodiversiteit, korte ketens en bodemkwaliteit.
- Minder afhankelijkheid van het huidige Westerse voedingspatroon dat voor ±70% verantwoordelijk wordt gehouden voor de teloorgang van natuur, milieu en bodem.
En ja, de veelgehoorde kritiek op tekorten in dit voedingspatroon, die moeten worden opgelost met supplementen, geldt in mijn ogen voor vrijwel alle Westerse mensen: met een uitgeputte bodem, een overvloed aan ultrabewerkt voedsel, veel mensen die veel voedingsgroepen uitsluiten door diëten, slechts 10% van de mensen die eet volgens de ‘richtlijnen gezonden voeding’… heeft bijna iedereen aandacht nodig voor B12, Omega-3, mineralen, sporenelementen en eiwitkwaliteit.
Waarom wachten met uitrollen?
De gevestigde (commerciële) belangen maken verandering lastig. Daarom moet de beweging vanuit de onderstroom komen: van boeren, producenten en bewuste consumenten.
Het Planetary Health Diet biedt een krachtige visie op de toekomst:
gezond, duurzaam, lokaal aanpasbaar en een reëel alternatief voor het bewerkte ‘knutselvoedsel’ dat ons, vaak onder het mom van duurzaam voor de planeet, wordt opgedrongen. Alleen wanneer we kiezen voor onbewerkt, vitaal, eerlijk geteeld en divers voedsel van een gezonde bodem, mét voldoende macro- en micronutriënten, zetten we écht stappen vooruit.
En als we dit massaal omarmen?
Dan kunnen de hectares landbouwgrond die wij nu in het buitenland gebruiken eindelijk ten goede komen aan mensen die het harder nodig hebben. En zetten wij in het Westen een broodnodige stap richting herstel van klimaat, natuur en bodem.
Kortom: laten we beginnen.
Voor onze gezondheid. Voor de aarde. Voor de generaties na ons.
Bronnen
- Willett, W et al. (2019). Food in the Anthropocene: the EAT–Lancet Commission on healthy diets from sustainable food systems. The Lancet. Link
- Satija et al. (2016). Plant-based dietary patterns and incidence of type 2 diabetes in US men and women: results from three prospective cohort studies. PLOS Medicine. DOI: 10.1371/journal.pmed.1002039
- Barnard et al. (2015). Vegetarian and vegan diets in type 2 diabetes management. Nutrients. DOI: 10.3390/nu7030550
- De Filippo et al. (2010). Impact of diet in shaping gut microbiota revealed by a comparative study in children from Europe and rural Africa. DOI: 10.1073/pnas.1005963107
- Willett, W. et al. (2019). Nature Sustainability.
- FAO & WHO (2021). Sustainable healthy diets – Guiding principles.
- Ritchie, H., & Roser, M. (2020). Environmental impacts of food production. Our World in Data.
- Urgenda | Land in Zicht
- Mondiaal landgebruik door Nederlandse consumptie, 1990-2021 CLO Compendium voor de leefomgeving
- Muskiet, F.A.J. Evolutionaire geneeskunde. Bijblijven 34, 391–425 (2018). https://doi.org/10.1007/s12414-018-0318-2
