Spijsverteringsenzymen: van lichaamsvreemd naar levenslust
Heb je je weleens verwonderd over je spijsvertering? Over hoe iets wat volledig lichaamsvreemd is – een pizza, een bord sla of een broodje kaas – in je spijsverteringskanaal, van mond tot kont, wordt afgebroken tot piepkleine bouwstenen? Deze stofjes worden via je darmen opgenomen en naar jouw biljoenen lichaamscellen vervoerd. En daar wordt er uiteindelijk energie, vitaliteit en veerkracht van gemaakt. Zodat jij fit, vrolijk, gezond en levenslustig door het leven gaat.
Je voelt ’m al aankomen: de kwaliteit van wat je in je mond stopt doet ertoe. Voedsel moet voldoende basisvoedingsstoffen bevatten om überhaupt energie te kunnen leveren. Maar zelfs het gezondste eten kan pas iets voor je doen als het ook écht wordt verteerd. En precies daar komen enzymen om de hoek kijken, waar dit artikel over gaat.
Niet voor niets bestaat dat eeuwenoude gezegde: “Niet wat je eet, maar wat je verteert, komt je ten goede.”
Over gezond eten ga ik het hier slechts zijdelings hebben. Ik neem je mee in de wonderlijke wereld van spijsverteringsenzymen: kleine, slimme katalysatorstofjes die voedsel afbreken tot minuscule, opneembare voedingsstoffen.
Je spijsvertering is een geniaal systeem. Alle organen werken samen als een fijn afgestemd raderwerk, ieder met een eigen taak. Maar zodra één radertje hapert, verloopt het hele proces minder soepel. Dat kan zich uiten in vage spijsverteringsklachten waar artsen niet altijd een duidelijke diagnose voor hebben, maar vooral ook in vermoeidheid en een verminderde energie en vitaliteit.
Want eten is bedoeld om jou te voeden, levenslust en kracht te geven.
Ik hoop dat je na dit artikel denkt: natuurlijk ga ik mijn spijsvertering helpen. Door bewust voedzaam te eten en door meer enzymen te eten.
Wat zijn enzymen eigenlijk?
Enzymen zijn kleine, actieve eiwitjes die helpen om voedsel af te breken tot voedingsstoffen die je lichaam echt kan opnemen. Zonder enzymen als hulpstof (katalysator) blijft eten te groot, te zwaar, te onverteerd. Ze zitten vooral in rauw en onbewerkt voedsel zoals groenten, fruit, noten, kiemen en microgroenten, in gefermenteerd voedsel, etc. Daarover straks meer.
Gelukkig kan je lichaam zelf ook enzymen aanmaken, mits het de juiste bouwstoffen krijgt. Denk aan voldoende eiwitten (zeker bij een vegetarisch of veganistisch voedingspatroon), vitaminen en mineralen uit pure, onbewerkte voeding.
Wanneer enzymen ontbreken, merk je dat vaak snel: een opgeblazen gevoel, darmdisbalans, constipatie, diarree, buikpijn, vermoeidheid na het eten, een trage spijsvertering of altijd kouwelijk zijn. En als logisch gevolg… ook al eet en leef je gezond, je ervaart te weinig energie of vitaliteit. En uiteindelijk misschien monden deze uit in chronische klachten.
Ook je leverontgifting wordt door bepaalde antioxidant-enzymen in goede banen geleid, etc. (Cytochroom P450) Daarover gaat het in dit artikel niet; dat kun je lezen in dit artikel over leverontgifting.
De belangrijkste enzymen voor je spijsvertering
Om eten te kunnen verteren, moet er zowel mechanisch (door bijvoorbeeld kauwen of kneden in je maag) als enzymatisch voedsel worden afgebroken.
Deze enzymen ondersteunen bij elke maaltijd:
- Amylase (in je speeksel) → breekt zetmeel af
- Protease (in maag en darmen) → breekt eiwitten af
- Lipase (in alvleesklier) → breekt vetten af
- Specifieke: denk aan lactase, fytase, invertase etc. Daarover lees je verderop meer.
Pas als het eten in kleine stukjes is door deze enzymen ‘geknipt’ tot voedingsstoffen, kunnen je darmen het opnemen en kan je lichaam het gebruiken als energie of bouwstof. En de enzymen? Die worden of opnieuw gebruikt of gerecycled De energie die door de vertering is ontstaan, wordt verbruikt, en de afvalstoffen (als bijproduct van de vertering) worden uitgescheiden door zweet, urine en ontlasting. Geniaal toch?
Hoe komt je lichaam aan enzymen?
Je lichaam maakt zelf enzymen aan. Dat gebeurt in:
- Je speekselklieren (in je mond)
- Je maag
- Je alvleesklier
- Je darmen
- Je lever (maakt gal, Alcoholdehydrogenase (ADH), Cytochroom P450 (CYP) enzymen ALAT, ASAT, Alfa-1-antitrypsine, Catalase, Glutathion peroxidase & Superoxide Dismutase (SOD). Over de lever en zijn antioxidantenzymen kun je verder lezen in mijn artikel Leverontgifting. Dat komt in dit artikel niet meer aan bod.
Wat als er onvoldoende enzymen in je voeding zitten?
Geen paniek: je lichaam kan zelf enzymen aanmaken. Daarvoor heeft het vooral voldoende eiwitten, vitaminen en mineralen nodig. Enzymen worden namelijk opgebouwd uit eiwitten, terwijl vitaminen en mineralen in veel gevallen nodig zijn om deze enzymen te activeren en goed te laten functioneren.
Het wordt lastiger wanneer je voeding voornamelijk bestaat uit sterk bewerkt of onvolwaardig eten, zoals fastfood, kant-en-klaarproducten of maaltijden met te weinig eiwitten. In dit type voeding zijn de noodzakelijke vitaminen, mineralen en sporenelementen vaak sterk verminderd aanwezig. Je lichaam moet dan extra hard werken om toch voldoende enzymen aan te maken.
Het westerse voedingspatroon bestaat naar schatting nog maar voor een klein deel uit rauw en onbewerkt voedsel. Dat vergroot de kans op een tekort aan enzymen. Daarnaast heeft dit voedingspatroon een duidelijke negatieve invloed op het darmmicrobioom, waardoor ook andere onderdelen van de spijsvertering minder goed gaan functioneren. En hoe gezond je voeding ook is bedoeld, ze moet wél verteerd kunnen worden.
Een verstoorde spijsvertering kan gevolgen hebben op meerdere niveaus: lichamelijk, mentaal, emotioneel en cognitief. Ook het lichaamsgewicht kan hierdoor uit balans raken.
Verse, onbewerkte voeding bevat van nature enzymen die de vertering ondersteunen. Dat bespaart het lichaam energie, omdat het minder enzymen zelf hoeft aan te maken. Die vrijgekomen energie, eiwitten en voedingsstoffen kunnen dan worden ingezet voor andere processen die bijdragen aan gezondheid, herstel en vitaliteit. Zie verderop in dit artikel.
Zijn er andere redenen waardoor enzymen haperen?
Helaas wel. Er zijn veel redenen waarom het spijsverteringssysteem niet optimaal functioneert. Alle oorzaken en ziektebeelden waar je zonder arts weinig aan kunt veranderen, laat ik hier buiten beschouwing. Hieronder bespreek ik de factoren die je wél kunt beïnvloeden via voeding en leefstijl.
1. Stress speelt daarin een grote rol. Bij langdurige stress maakt de maag minder maagzuur aan en daardoor ook minder pepsine, het enzym dat eiwitten afbreekt. Eiwitten worden dan niet goed geknipt in aminozuren. En laat enzymen nu zelf ook kleine eiwitjes zijn. Dat betekent dat een slechte eiwitvertering niet alleen gevolgen heeft voor processen in lichaam en brein die aminozuren nodig hebben. Bijvoorbeeld de aanmaak van feelgoodstofjes, slaaphormonen en schildklierhormonen, en ook de hoeveelheid enzymen die je lichaam kan maken. Hoe goed je enzymsysteem werkt, hangt dus niet alleen af van voldoende eiwitten in je voeding, maar ook van een goede vertering. Meer hierover lees je in mijn artikel ‘Maag en breinvitaliteit’.
Los van de maag: onder invloed van chronische stress gaat je hele spijsvertering op een lager pitje draaien: de energie die nodig is om je spijsvertering optimaal te laten functioneren, wordt gebruikt om de stress de baas te worden. Zie uitgebreide informatie hierover in mijn artikel ‘De vele gevolgen van chronische stress’.
2. Ook een verstoorde zuur-basenbalans kan de enzymwerking remmen. Enzymen functioneren alleen goed binnen een bepaald pH-gebied. Een sterk verzurend voedingspatroon kan die balans verstoren, waardoor enzymen minder effectief worden. Hetzelfde geldt voor een verstoorde temperatuurregulatie in het lichaam, zoals vaak voorkomt bij uitputting of schildklierklachten. Hierover lees je meer in mijn artikel over de zuur-basenbalans en hoe je deze via voeding kunt ondersteunen.
Maagfunctie van groot belang voor gezonde spijsvertering
3. Daarnaast heeft een verstoord darmmicrobioom op meerdere manieren een negatieve invloed op enzymfuncties. Zo maken lactobacillen het enzym lactase aan, dat lactose uit zuivel helpt afbreken. Gezonde darmbacteriën ondersteunen ook de vetvertering door enzymen te activeren die de galwerking verbeteren, waardoor vetten beter kunnen worden afgebroken. Meer hierover lees je in mijn artikel over de darm-lever-kringloop.
En dan is er nog fytase, het enzym dat fytinezuur in granen, noten en zaden afbreekt. Dit gebeurt grotendeels door micro-organismen in een gezonde darm. Wanneer fytinezuur onvoldoende wordt afgebroken, kunnen mineralen en sporenelementen niet goed worden opgenomen, met negatieve gevolgen voor vitaliteit en gezondheid. Daarbij spelen ook de rijstijd van brood en het gebruik van desem een belangrijke rol in het verminderen van fytinezuur.
Een enzym waar we nog steeds relatief weinig over horen, is het DPP-IV-enzym. Normaal gesproken breekt je lichaam zogeheten exorfinen netjes af in de darm, met behulp van dit enzym. Exorfinen zijn stofjes uit bepaalde voedingsmiddelen die in het brein werken als milde opiaten. Ze komen onder andere vrij uit gluten, melk, soja en spinazie.
Bij sommige mensen lukt die afbraak echter niet goed. Dat kan komen door een overmaat aan deze stoffen in de voeding, of doordat het DPP-IV-enzym onvoldoende actief is. Wanneer exorfinen niet goed worden afgebroken, kunnen ze de darmwand irriteren en ‘lek’ maken. Zo kunnen ze in de bloedbaan terechtkomen en zelfs het brein bereiken. Daar bezetten ze plekken in die normaal bestemd zijn voor lichaamseigen stofjes zoals endorfines, serotonine en dopamine. Dat kan tot veel onbegrepen klachten van het brein leiden. Uitgebreide informatie hierover vind je in mijn boek ‘Je brein vitaal’.
Goed om je te realiseren: een disbalans in de darmen kan leiden tot verstoring van spijsverteringsenzymen, maar andersom geldt dit net zo goed. Een goede gastheer zijn voor onze darmbacteriën is misschien wel onze dankbaarste dagelijkse voedingstaak.
Een 'leaky gut'
- Een andere belangrijke factor is te veel drinken tijdens of vlak na de maaltijd. Maagsappen zijn essentieel voor de voorvertering van eiwitten. Wanneer je veel drinkt, worden deze sappen verdund en kunnen eiwitten niet goed worden gesplitst. Ze komen dan onvoldoende verteerd in de darmen terecht, waar ze het darmmicrobioom kunnen verstoren en een disbalans kunnen veroorzaken. Bovendien zijn spijsverteringsenzymen niet in staat om grote eiwitbrokken alsnog goed af te breken. Meer hierover lees je in mijn artikel ‘Maag- en breinvitaliteit’.
- Ook de alvleesklier speelt een centrale rol. Deze kan te weinig spijsverteringsenzymen aanmaken wanneer zij voortdurend overbelast is met de productie van insuline. Dit gebeurt vaak bij een hoge inname van suikers en snelle koolhydraten. Minder daarvan eten is stap één om uit deze vicieuze cirkel te komen. Zodra die cirkel wordt doorbroken, komen ook minder eetmomenten per dag binnen handbereik. Dat betekent rust voor de alvleesklier, omdat deze niet continu zowel insuline als spijsverteringsenzymen hoeft aan te maken. Je leest hier alles over in mijn artikel ’12 tips om je alvleesklier te ondersteunen’ En in mijn artikel ‘Koolhydraten, ze kunnen je maken of breken’.
Drinken: water en kruidenthee, niet teveel BIJ de maaltijd
- Alle processen in ons lichaam en brein verlopen volgens zogenoemde circadiane ritmes. Overdag zijn opname, vertering en spijsverterings- en enzymactiviteit actief. In de nacht verschuift de focus juist naar herstel, reparatie en uitscheiding.
Dat betekent dat onze spijsvertering in duidelijke fases werkt. Die fases raken verstoord wanneer we structureel eten tegen onze biologische klok in, bijvoorbeeld laat op de avond of ’s nachts, maar ook wanneer het slaapritme regelmatig wordt onderbroken. Meer hierover lees je in mijn boek ‘Alles draait om je hormonen’.
Juist omdat we in een tijd leven waarin voedsel en drinkwater steeds meer xenobiotische stoffen bevatten (chemische, vaak hormoonverstorende verbindingen), is het extra belangrijk om dit natuurlijke ritme te koesteren. Een goed afgestemd circadiaan ritme zorgt ervoor dat de ontgiftingsprocessen in de nacht zo optimaal mogelijk kunnen verlopen.
Wanneer xenobiotica niet goed worden verwerkt, leidt dat tot een toename van vrije radicalen, ook wel oxidatieve stress genoemd. Dit vergroot het risico op uiteenlopende gezondheidsklachten. Daarnaast verhoogt laat eten het risico op overgewicht en metabole verstoringen zoals insulineresistentie en diabetes, vaak in combinatie met een verhoogde BMI.
Minimaliseer eten en drinken in de avonduren
7. Te veel toxines, zware metalen en chemische stoffen
In onze leefomgeving, voeding en ons water komen steeds meer chemische toxines voor. Dat zorgt voor een dagelijkse, gestage belasting van het lichaam. Deze stoffen kunnen op verschillende manieren de enzymwerking blokkeren, verminderen of zelfs volledig verstoren:
a. Een van die manieren is dat sommige chemische stoffen letterlijk de plek innemen waar een enzym zijn werk moet doen. Je kunt het vergelijken met een sleutelgat waar kauwgom in zit: de sleutel past niet meer en het slot kan niet worden geopend. Het enzym wordt zo geblokkeerd en kan zijn taak niet meer uitvoeren.
Een bekend voorbeeld hiervan zijn bepaalde pesticiden. Deze blokkeren enzymen die nodig zijn om zenuwprikkels af te breken, waardoor signalen te lang actief blijven en het lichaam overbelast raakt. Ook zware metalen kunnen enzymen verstoren, bijvoorbeeld in de alvleesklier, waardoor de insulineaanmaak kan gaan haperen.
b. Een tweede manier waarop toxines enzymen verstoren, is via oxidatieve stress. Veel chemische stoffen zorgen voor een toename van vrije radicalen in het lichaam. Dit zijn agressieve deeltjes die cellen en enzymen kunnen beschadigen. Wanneer enzymen hun structuur verliezen, functioneren ze minder goed. Dit uit zich vaak in vermoeidheid, een gebrek aan energie en een algemeen gevoel van futloosheid.
c. Daarnaast kunnen sommige chemische stoffen ervoor zorgen dat het lichaam simpelweg minder enzymen aanmaakt. Ze beïnvloeden hormonen of genen die bepalen hoeveel enzymen worden geproduceerd. Met name hormoonverstorende stoffen, zoals bepaalde plastics en bestrijdingsmiddelen, kunnen de aanmaak van spijsverterings- en ontgiftingsenzymen verminderen. Het gevolg is dat voedsel minder goed wordt verteerd en afvalstoffen langer in het lichaam blijven circuleren.
d. Ook kunnen toxines de enzymen overbelasten die juist bedoeld zijn voor ontgifting. De lever gebruikt een uitgebreid enzymsysteem om schadelijke stoffen onschadelijk te maken. Wanneer er te veel toxines tegelijk binnenkomen, raken deze enzymen overbelast. Ze zijn dan zo druk met opruimen dat andere taken blijven liggen. Alcohol, medicatie en chemische toevoegingen worden allemaal door dezelfde leverenzymen verwerkt. Bij overbelasting verloopt de ontgifting trager en blijven schadelijke stoffen langer aanwezig in het lichaam.
e. Tot slot hebben vooral chemische stoffen een zeer negatieve invloed op de darmen. Ze kunnen het darmmicrobioom verstoren en daarmee indirect opnieuw de enzymwerking ondermijnen, zoals eerder beschreven bij een verstoord microbioom.
Kies waar mogelijk voor onbespoten voedsel
Voeding die bijdraagt aan voldoende enzymen
Om je lichaam te ondersteunen bij het hebben en aanmaken van voldoende enzymen, zijn de volgende voedingsgroepen belangrijk:
Eiwitrijke voeding
Enzymen worden opgebouwd uit eiwitten. Voldoende eiwitinname is daarom essentieel. Denk aan peulvruchten, eieren, vis, vlees, gefermenteerde zuivel, noten en zaden. Wees extra alert bij een veganistisch of vegetarisch voedingspatroon.
Vitaminen en mineralen
Vitaminen en mineralen activeren enzymen en zorgen ervoor dat ze hun werk goed kunnen doen. Vooral alle B-vitaminen, magnesium, zink en sporenelementen spelen hierin een belangrijke rol. Meer hierover lees je in mijn artikel ‘Onmisbaar, mineralen en sporenelementen’.
Wilde planten en onkruiden uit een ongerepte bodem zijn uitzonderlijk rijk aan deze voedingsstoffen. Daarom vormen onkruiden voor mij een belangrijke enzymondersteuner, zeker in de herfst en winter. Ze groeien vaak nog verrassend lang door en leveren door hun nutriëntendichtheid een waardevolle bijdrage aan de enzymwerking.
Rauwe groenten en fruit
Rauw en onbewerkt voedsel bevat van nature enzymen die de vertering ondersteunen. Deze worden om hun bijzondere eiwitsplitsende enzymen geroemd:
- papaja (papaïne)
- ananas (bromelaïne) Goed om te weten: vooral het ananashart bevat enzymen.
- vijgen (ficine)
- kiwi (actinidaïne)
- Rijpe bananen bevatten amylase en glucosidase, enzymen die bijdragen aan de afbraak van koolhydraten.
- Mango
Mango bevat zowel amylase als proteasen en ondersteunt daarmee de vertering van koolhydraten én eiwitten. Daarnaast bevat mango invertase, catalase en de stof mangiferine, die bekendstaat om zijn ondersteunende werking op de bloedsuikerspiegel en insulinegevoeligheid. - Avocado
Avocado bevat, naast gezonde vetten en eiwitten, ook het enzym lipase dat betrokken is bij de vetvertering. Dit enzym wordt normaal gesproken ook door de alvleesklier aangemaakt. Het toevoegen van avocado aan een maaltijd kan vooral ondersteunend zijn bij mensen met alvleesklierproblemen of metabole klachten. Meer hierover lees je in mijn artikel ‘Goed om te weten over de BMI’.
Deze enzymen helpen bij de afbraak van eiwitten tot aminozuren en kunnen vooral ondersteunend zijn na een eiwitrijke maaltijd of bij een verminderde spijsvertering. Deze enzymen zijn ook als supplement verkrijgbaar, maar gebruik daarvan adviseer ik alleen onder deskundige begeleiding.
Een praktische tip: juist omdat deze fruitsoorten eiwitten afbreken, zijn ze niet geschikt om rauw te verwerken in gerechten die moeten opstijven, zoals taarten of desserts met gelatine.
Een stukje ananas, papaja of kiwi na de maaltijd als enzym
Gefermenteerde producten
Gefermenteerde voeding zoals zuurkool, kefir, kimchi, miso, tempeh en tamari is van nature rijk aan enzymen en levende micro-organismen. Ze ondersteunen de spijsvertering en vergroten de opname van voedingsstoffen. Meer hierover lees je in mijn artikel ‘Fermenteren, gewoon weer leren’.
Let op: veel gefermenteerde producten uit de supermarkt zijn gepasteuriseerd. Door verhitting verdwijnt vrijwel alle enzymactiviteit. Kies daarom bij voorkeur voor producten uit het koelschap of maak ze zelf.
Speciale aandacht voor rauwe gefermenteerde zuivel
De meeste zuivel die we kopen is gepasteuriseerd. Door verhitting worden enzymen vernietigd. Rauwe gefermenteerde zuivel bevat deze enzymen nog wél. Dat is ook de reden dat sommige mensen met lactose-intolerantie rauwe gefermenteerde zuivel, met name kefir, beter kunnen verdragen. Hierin zijn lactase en andere spijsverteringsenzymen nog actief aanwezig.
Elke dag wat gefermenteerd voedsel, zoals kimchi
Kiemen en microgroenten
Kiemen en microgroenten (van ontkiemde groentezaden, pitten, noten en peulvruchten) zijn zeer rijk aan enzymen en hebben een uitzonderlijk hoge enzymatische activiteit.
Broccolikiemen staan er bijvoorbeeld om bekend dat zij processen ondersteunen die betrokken zijn bij de aanmaak van antioxidatieve enzymen, zoals glutathion. Daarmee dragen ze bij aan een betere leverfunctie en het verminderen van oxidatieve stress.
Kanttekening hierbij is dat het onderzoek waarop dit gebaseerd is, is uitgevoerd met een supplement en niet met verse kiemen.
Een belangrijk extra voordeel van kiemen is dat tijdens het kiemproces antinutriënten, zoals fytinezuur, grotendeels worden afgebroken. Hierdoor worden mineralen beter opneembaar en wordt de spijsvertering ontlast.
Daarnaast bevatten kiemen actieve proteasen: enzymen die eiwitten helpen afbreken. In onderzoek is aangetoond dat kiemen kunnen bijdragen aan de afbraak van eiwitten zoals caseïne (uit melk), gelatine, runder- en ei-albumine.
Tot slot zijn kiemen zeer licht verteerbaar. Zaden zijn van nature eiwitrijk, maar tijdens het kiemen worden deze eiwitten al deels voorverteerd. Daardoor hoeft de spijsvertering minder hard te werken en kunnen voedingsstoffen makkelijker worden opgenomen.
Zeker in herfst en winter zijn kiemen een waardevolle aanvulling
Honing en bijenpollen
Honing en bijenpollen bevatten meerdere unieke enzymen, waaronder catalase, glucoseoxidase en invertase. Dit verklaart mede de antibacteriële en enzymatische werking van rauwe honing. Verhitting van honing vernietigt deze enzymen, waardoor deze werking grotendeels verloren gaat.
Specerijen
Sommige specerijen en kruiden bevatten enzymen of stimuleren de activiteit van spijsverteringsenzymen. Gember bevat bijvoorbeeld zingibaïne, een enzym dat helpt bij het afbreken van eiwitten tot aminozuren.
Daarnaast verhogen verschillende inhoudsstoffen uit specerijen, zoals curcumine, capsaïcine, piperine, gember, fenegriek en asafoetida, de activiteit van alvleesklierenzymen zoals lipase en amylase aanzienlijk. Opvallend is dat dit precies de specerijen zijn die van oudsher centraal staan in de Ayurvedische voedingsleer, waarin een optimale spijsverteringscapaciteit een belangrijke pijler vormt.
Als alleen voeding niet (meer) voldoende helpt
Zijn je klachten al langere tijd aanwezig of zo hevig dat voeding alleen onvoldoende effect heeft? Of spelen er onderliggende aandoeningen, zoals chronische ontstekingen, hormonale ontregeling of darmproblemen? Dan kan het zinvol zijn om verder te kijken dan voeding alleen.
Een orthomoleculair of natuurgeneeskundig arts of therapeut kan helpen om gericht te onderzoeken waar de verstoring zit en welke ondersteuning nodig is. Zie een aantal suggesties op mijn website. In sommige situaties kunnen spijsverteringsenzymen als supplement worden ingezet om de vertering tijdelijk te ondersteunen. Ook de gemmotherapie kent krachtige middelen die bovendien allerlei enzymen bevatten.
Belangrijk daarbij is: doe dit altijd onder deskundige begeleiding. Het lukraak slikken van enzympreparaten kan juist een averechts effect hebben. Denk aan verstoring van het darmslijmvlies, ongewenste interacties met medicatie of een verstoorde opname van voedingsstoffen, zoals foliumzuur.
Aan de slag
Enzymwerking vormt een stille, maar cruciale basis onder je gezondheid. Door te zorgen voor rust, regelmaat, een goed functionerende spijsvertering en enzymrijke voeding, geef je je lichaam de beste voorwaarden om zichzelf te ondersteunen en te herstellen.
Begin klein. Kies één of twee aanpassingen die bij jou passen, en kijk wat dat doet. Je lichaam laat vaak verrassend snel merken wanneer het beter wordt ondersteund.
Kleine moeite: zorg dat elke maaltijd ook iets rauws bevat
Denk niet te ingewikkeld
Ook op razendrukke dagen kun je heel simpel een lunch voor jezelf bereiden die wé enzymen bevat: denk aan rauwe ui, wat (on)kruiden, rauwe noten en zaden, wat kiemen, eetbare bloemblaadjes, etc. Zo simpel kan het zijn! Maar gun je vitaliteit zijn enzymcapaciteit.
Bronnen/referenties
- Bron: Voedselconsumptie peiling 2012-2016, RIVM
- Yanqi Zhang, Zhenlei Xiao, Emily Ager, Lingyan Kong, Libo Tan,
Nutritional quality and health benefits of microgreens, a crop of modern agriculture, Journal of Future Foods, Volume 1, Issue 1 2021, Pages 58-66, - Xiao, G.E. Lester, Y. Luo, et al. Assessment of vitamin and carotenoid concentrations of emerging food products: edible microgreens. J. Agric. Food Chem., 60 (2012), pp. 7644-7651,
- Choe, L.L. Yu, T.T.Y. Wang The science behind microgreens as an exciting new food for the 21st century. J. Agric. Food Chem., 66 (2018), pp. 11519-11530,
- Kikuchi M, Ushida Y, Shiozawa H, Umeda R, Tsuruya K, Aoki Y, Suganuma H, Nishizaki Y. Sulforaphane-rich broccoli sprout extract improves hepatic abnormalities in male subjects. World J Gastroenterol. 2015 Nov 21;21(43):12457-67. doi: 10.3748/wjg.v21.i43.12457. PMID: 26604653; PMCID: PMC4649129.
- By KC Wright, American Heart Association News, Tiny sprouts provide big nutrition, Published: June 7, 2022
- Rawski RI, Sanecki PT, Dżugan M, Kijowska K. The evidence of proteases in sprouted seeds and their application for animal protein digestion. Chem Zvesti. 2018;72(5):1213-1221. doi: 10.1007/s11696-017-0341-2. Epub 2017 Dec 4. PMID: 29681684; PMCID: PMC5908832.
- Lambeir A-M, Durinx C, Scharpé S, De Meester I. Dipeptidyl-peptidase IV from bench to bedside: an update on structural properties, functions, and clinical aspects of the enzyme DPP IV. Crit Rev Clin Lab Sci. 2003 Jun;40(3):209–94.
- Sheikh Rizwanuddin, Vijay Kumar, Bindu Naik, Pallavi Singh, Sadhna Mishra, Sarvesh Rustagi, Vivek Kumar, Microbial phytase: Their sources, production, and role in the enhancement of nutritional aspects of food and feed additives, Journal of Agriculture and Food Research, Volume 12, 2023, 100559, ISSN 2666-1543, https://doi.org/10.1016/j.jafr.2023.100559.
- Hayley Kunde, Elina I. Ioannou, Jasmin Chovatiya, Ravikumar Jagani, Pantelis Charisiadis, Manish Arora, Syam S. Andra, Konstantinos C. Makris, An exposomics analysis of 125 biomarkers of exposure to food contaminants and biomarkers of oxidative stress: a randomized cross-over chrononutrition trial of healthy adults, Environment International, Volume 202, 2025, 109682, ISSN 0160-4120, https://doi.org/10.1016/j.envint.2025.109682.
- McHill AW, Phillips AJ, Czeisler CA, Keating L, Yee K, Barger LK, Garaulet M, Scheer FA, Klerman EB. Later circadian timing of food intake is associated with increased body fat. Am J Clin Nutr. 2017 Nov;106(5):1213-1219. doi: 10.3945/ajcn.117.161588. Epub 2017 Sep 6. PMID: 28877894; PMCID: MC5657289.
- Gore AC, Chappell VA, Fenton SE, Flaws JA, Nadal A, Prins GS, Toppari J, Zoeller RT. EDC-2: The Endocrine Society’s Second Scientific Statement on Endocrine-Disrupting Chemicals. Endocr Rev. 2015 Dec;36(6):E1-E150. doi: 10.1210/er.2015-1010. Epub 2015 Nov 6. PMID: 26544531; PMCID: PMC4702494.
- Sun Y. Environmental Toxicology and Metabolism. Metabolites. 2024 Sep 30;14(10):530. doi: 10.3390/metabo14100530. PMID: 39452911; PMCID: PMC11509638.
- Jiachen Sun, Runcheng Fang, Hua Wang, De-Xiang Xu, Jing Yang, Xiaochen Huang, Daniel Cozzolino, Mingliang Fang, Yichao Huang, A review of environmental metabolism disrupting chemicals and effect biomarkers associating disease risks: Where exposomics meets metabolomics Environment International, Volume 158, 2022, 106941, ISSN 0160-4120, https://doi.org/10.1016/j.envint.2021.106941.
- Rawski RI, Sanecki PT, Dżugan M, Kijowska K. The evidence of proteases in sprouted seeds and their application for animal protein digestion. Chem Zvesti. 2018;72(5):1213-1221. doi: 10.1007/s11696-017-0341-2. Epub 2017 Dec 4. PMID: 29681684; PMCID: PMC5908832.
- Wanqiang Wu, Qingmin Kong, Peijun Tian, Qixiao Zhai, Gang Wang, Xiaoming Liu, Jianxin Zhao, Hao Zhang, Yuan Kun Lee, Wei Chen, Targeting Gut Microbiota Dysbiosis: Potential Intervention Strategies for Neurological Disorders, Engineering, Volume 6, Issue 4, 2020, Pages 415-423, ISSN 2095-8099, https://doi.org/10.1016/j.eng.2019.07.026.
- Stremnitzer C, Manzano-Szalai K, Willensdorfer A, Starkl P, Pieper M, König P, Mildner M, Tschachler E, Reichart U, Jensen-Jarolim E. Papain Degrades Tight Junction Proteins of Human Keratinocytes In Vitro and Sensitizes C57BL/6 Mice via the Skin Independent of its Enzymatic Activity or TLR4 Activation. J Invest Dermatol. 2015 Jul;135(7):1790-1800. doi: 10.1038/jid.2015.58. Epub 2015 Feb 23. PMID: 25705851; PMCID: PMC4471117.
- Pavan R, Jain S, Shraddha, Kumar A. Properties and therapeutic application of bromelain: a review. Biotechnol Res Int. 2012;2012:976203. doi: 10.1155/2012/976203. Epub 2012 Dec 10. PMID: 23304525; PMCID: PMC3529416.
- W. Mao, J. E. Kinsella, Amylase Activity in Banana Fruit: Properties and Changes in Activity with Ripening. Journal of Food Science
- Tursi JM, Phair PG, Barnes GL. Plant sources of acid stable lipases: potential therapy for cystic fibrosis. J Paediatr Child Health. 1994 Dec;30(6):539-43. doi: 10.1111/j.1440-1754.1994.tb00730.x. Erratum in: J Paediatr Child Health. 1995 Aug;31(4):364. doi: 10.1111/j.1440-1754.1995.tb00832.x. PMID: 7865271.
- Hertzler SR, Clancy SM. Kefir improves lactose digestion and tolerance in adults with lactose maldigestion. J Am Diet Assoc. 2003 May;103(5):582-7. doi: 10.1053/jada.2003.50111. PMID: 12728216.
- Burlando B, Cornara L. Honey in dermatology and skin care: a review. J Cosmet Dermatol. 2013 Dec;12(4):306-13. doi: 10.1111/jocd.12058. PMID: 24305429.
- Samarghandian S, Farkhondeh T, Samini F. Honey and Health: A Review of Recent Clinical Research. Pharmacogn Res. 2017 Jun;9(2):121–7
- Platel K, Srinivasan K. Influence of dietary spices and their active principles on pancreatic digestive enzymes in albino rats. Nahrung. 2000 Feb;44(1):42-6. doi: 10.1002/(SICI)1521-3803(20000101)44:1<42::AID-FOOD42>3.0.CO;2-D. PMID: 10702999.
- https://www.naturafoundation.nl/kennisbank/nutrienten/overige-categorieen/spijsverteringsenzymen
- https://www.orthokennis.nl/artikelen/spijsverteringsenzymen
