Je lichaam beschikt over een geniaal recyclingsysteem tussen je darmen en je lever. Officieel heet het de enterohepatische kringloop, maar in dit artikel noem ik het gewoon de darm-lever-kringloop. Kort gezegd werkt het zo: stoffen die je darmen opnemen, gaan via het bloed naar de lever. De lever stuurt een deel daarvan – via de gal – terug naar de darm. Daar worden ze door enzymen en darmbacteriën opnieuw verwerkt, waarna ze weer kunnen worden opgenomen en opnieuw hun reis naar de lever maken. Dit zorgt ervoor dat ze hergebruikt kunnen worden of opnieuw naar de darm kunnen worden teruggestuurd.
Dat deze kringloop optimaal verloopt, is essentieel voor je hormonen, je energie, je brein en je algehele welzijn. Er moet niet te veel, maar ook niet te weinig worden heropgenomen. In dit artikel bekijken we vooral waarom deze kringloop zo belangrijk is voor een gezonde hormoonbalans.
De aanleiding voor dit artikel was een verdrietig nieuwsbericht: zelfs pepernoten, brood en ontbijtproducten blijken flink wat PFAS te bevatten. Tegelijkertijd zien we steeds vaker dat jonge kinderen met overgewicht al een vervette lever hebben. Beide ontwikkelingen kunnen de darm-lever-kringloop flink verstoren. Reden genoeg om dit artikel te schrijven. Want hoe zorgelijk dit ook is: we hebben nog steeds wél invloed. Met ons mes en vork, en met wat we in de supermarkt in ons mandje leggen, kunnen we deze geniale kringloop actief ondersteunen.
Hoe werkt de darm-lever-kringloop?
Zo werkt het, uitgelegd in een notendop. De uitgebreide informatie over de werking lees je in mijn artikelen “Leverontgifting” of “Galaanmaak, galstenen en galklachten.”
- De lever filtert afvalstoffen, hormonen, xeno-oestrogenen, cholesterol, gifstoffen, medicijnen, onbruikbare stoffen uit je bloed, zoals oestrogenen en xeno-oestrogenen (chemische stoffen met een oestrogeenachtige werking).
- De lever maakt ze (in fase 2, zie plaatje hieronder) wateroplosbaar. Daarvoor heeft de lever de beschikking over 6 verschillende mogelijkheden (omcirkeld in het plaatje) door ze bijvoorbeeld te binden aan glucuronzuur. Let op: voor niet alle xeno-oestrogenen gaat dit even gemakkelijk. Zo kan PFAS bijvoorbeeld moeizaam actief ontgift worden door de lever.
- Onze lever maakt ook gal aan en laat deze stoffen via de gal terugkeren naar de darmen. Uiteraard wordt de gal ook gebruikt om vetten uit je voeding te verteren.
- Als de gal zijn goede werk heeft gedaan, wordt het grootste deel als ‘galzout’ weer opgenomen in het laatste stuk van de dunne darm.
- Via je bloed gaan die galzouten terug naar de lever, zodat ze opnieuw gebruikt kunnen worden om gal aan te maken.
- In de darmen verlaten deze stoffen het lichaam via urine of ontlasting, of ze kunnen door bepaalde darmbacteriën en enzymen worden losgekoppeld en opnieuw worden opgenomen in de bloedbaan en opnieuw terugkeren naar de lever.
Om deze binding (officieel wordt het conjugatie genoemd) goed te laten verlopen, heeft de lever een flink aantal voedingsstoffen nodig. Je ziet ze, omcirkeld, in het plaatje hieronder. En… verder zijn een divers darmmicrobioom en een gezonde darmfunctie essentieel.
Waarom is deze kringloop zo waardevol?
Je lichaam hoeft dan niet steeds nieuwe galzouten voor cholesterol of bijvoorbeeld nieuwe hormonen aan te maken. Dat scheelt veel energie en bouwstoffen. Dit recyclen kan wel 6 tot 10 keer per dag gebeuren!
Belangrijk om te weten: deze kringloop wordt voor heel veel stoffen gebruikt: cholesterol, hormonen, fyto-oestrogenen, neurotransmitters, medicijnen, chemische of kankerverwekkende stoffen uit het milieu, voedseladditieven etc. (3) (4) Of ze worden uitgescheiden via ontlasting óf urine óf terug in de bloedsomloop worden gerecycled, wordt grotendeels bepaald door de diversiteit en balans in je darmmicrobioom. Lees hier veel meer over in mijn artikel “Darmgezondheid en jouw oestrogeenbalans”.
En je begrijpt waarschijnlijk nu al: als de enterohepatische kringloop niet goed werkt, kan het ook gebeuren dat stoffen die je lichaam graag kwijt wilde, zoals bepaalde afvalstoffen, overmatige hoeveelheden oestrogenen, medicijnen of zelfs gifstoffen, opnieuw worden opgenomen in plaats van uitgescheiden.
Wat kan er gebeuren als de kringloop verstoord is? Een paar voorbeelden:
- Galzouten gaan verloren → vetvertering en opname van vitamines A, D, E, K worden slechter. En dat kan weer leiden tot veel klachten of ziektebeelden. Een simpel voorbeeld: zonder voldoende vitamine D en K kunnen we bijvoorbeeld klachten als osteoporose krijgen.
- Diarree en buikklachten kunnen ontstaan.
- Afvalstoffen, hormoonverstorende stoffen of medicijnen die via de gal uitgescheiden werden, kunnen opnieuw worden opgenomen, wat kan leiden tot bijwerkingen en schadelijke ophoping van stoffen in vaak ons vette weefsels (zoals hersenen, prostaat, borsten).
Een aantal oorzaken die kunnen leiden tot verstoring van de darm-leverkringloop:
- Dysbiose: als de balans in je darmflora verstoord is (door antibiotica, medicijnen, stress, ongezond, vezelloos of suikerrijk voedsel etc.), kunnen bepaalde bacteriën, die stoffen vanuit de lever opnieuw opnemen, de overhand krijgen. Zie ook mijn artikel “Uit de houdgreep van hoogbewerkt voedsel”.
- Darmziekten. Zoals de ziekte van Crohn.
- SIBO: een verstoring waarbij bacteriën die normaliter in de dikke darm huizen, zich in de dunne darm gevestigd hebben. Los van pijn en allerlei spijsverteringsklachten, kunnen ze ook deze kringloop verstoren.
- Verstoorde galstroom, bijvoorbeeld bij galstenen of na galblaasverwijdering, waardoor er langdurig gal in contact komt met bacteriën.
- Medicatiegebruik – Antibiotica, ontstekingsremmers, bepaalde maagzuurremmers etc. veranderen de darmflora, wat deze kringloop kan verstoren.
- Leverziekten of verstoringen van fase 1 of 2 van de leverfunctie. Zie plaatje van de lever hierboven. Ook leververvetting (officieel NASH: Niet-Alcoholische-Leververvetting genoemd) kan deze kringloop flink verstoren. Omdat steeds meer jonge kinderen met overgewicht ook NASH ontwikkelen, kan dit systeem dus ook al op jonge leeftijd verstoord raken. Een op de vier Nederlanders heeft NASH, aldus het MaagDarmLeverFonds.
PFAS en verstoring van het darmmicrobioom en darm-lever-kringloop
Er zijn steeds meer aanwijzingen dat PFAS ook voorkomt in veel gegeten voedingsmiddelen, zoals graan, brood en ontbijtproducten. Lange tijd werd gedacht dat drinkwater de belangrijkste bron was, maar deze alledaagse producten blijken veel meer PFAS te bevatten dan ons drinkwater. In Nederland bevatten deze producten bovendien meer PFAS dan vergelijkbare producten in andere Europese landen (1)(2)(3). Een onverwachte grote toename van PFAS in ons voedsel en water wordt veroorzaakt door bestrijdingsmiddelen (8)(9).
Daarnaast lijkt PFAS, net als glyfosaat, het darmmicrobioom uit balans te brengen. Dit gebeurt onder andere doordat PFAS de hoeveelheid bacteriën vermindert die korteketenvetzuren produceren. Een tekort aan deze vetzuren kan leiden tot meer ontstekingsbevorderende stoffen in de darmen en daardoor het risico op chronische ziekten verhogen (4)(5). Lees hierover meer in mijn artikel “Vezels, vezels, vezels”.
Deze verschuiving in ons darmmicrobioom lijkt vooral te ontstaan doordat zogenaamde gramnegatieve bacteriën PFAS kunnen accumuleren. Dat betekent dat zij PFAS opslaan en niet uitscheiden. Dit lijkt te gelden voor de zogenaamde gramnegatieve bacteriën als Escherichia coli (E. coli), Klebsiella, Salmonella, Shigella, Prevotella, Enterobacter, Pseudomonas en Bacteroides uniformis (6)(7). Er moet echter nog veel meer onderzoek gedaan worden om het volledig te kunnen begrijpen. Dat de lever, gal en enterohepatische kringloop een prominente rol hebben in het opslaan in de lever of het weer uitscheiden van PFAS via de gal lijkt duidelijk. (10)
Een overmatige aanwezigheid van gramnegatieve bacteriën in de darmen kan hierdoor mogelijk leiden tot een vicieuze cirkel. Zie de plaatjes hieronder. In relatie tot PFAS in de darm worden vooral overgewicht, insulineresistentie en metabole ziekten als mogelijke gevolgen genoemd (bron 1 t/m 7).
Bijdragen aan disbalans in je darmen:
Lees hiervoor verder in mijn artikelen:
Bijdragen een een symbiotisch darmicrobioom
Lees hiervoor verder in mijn artikelen:
Welke bacteriën zijn erbij betrokken?
Sommige darmbacteriën kunnen stoffen zoals galzouten en medicijnen heractiveren. Dat is een taak van zowel die ‘als gezond bekendstaande’ bacteriën als Lactobacillus (bv. L. acidophilus, L. plantarum), Bifidobacterium (bv. B. longum), etc. Maar vooral van de – als minder goed bekend staande – bacteriën (de zogenaamd opportunistische of gramnegatieve bacteriën) kunnen dit, denk aan E-Coli, Clostridium (zoals C. scindens, C. perfringens), Enterococcus, Listeria etc. Zie de plaatjes hierboven: PFAS draagt, net als te weinig vezels in voeding, bij aan de disbalans in je darmen die deze opportunisten het roer laat overnemen.
Wat belangrijk is om te begrijpen, is dat zowel goede als ‘foute’ bacteriën bijdragen aan de heropname van stoffen: dat is immers belangrijk, zie onder het kopje “Waarom is deze kringloop zo waardevol?” Het probleem is de verstoring van de enterohepatische kringloop, wat betekent dat er te veel onwenselijke stoffen worden opgenomen. Deze verstoring van de darmen is vaak het gevolg van een aanzienlijke disbalans in de symbiotische werking tussen de ‘goede’ en ‘slechte’ bacteriën. Mogelijk zijn stoffen zoals LPS, die in grotere hoeveelheden worden uitgescheiden wanneer deze opportunistische bacteriën de overhand krijgen, hiervoor verantwoordelijk. Dus goede of foute bacteriën bestaan eigenlijk niet; het gaat om hun onderlinge verhoudingen.
Wat wel duidelijk lijkt, is dat bijvoorbeeld voldoende ‘goede’ lactobacillen de heropname van cholesterol remmen. Daarmee vragen onderzoekers zich af: zouden probiotica dan ingezet kunnen worden als cholesterolremmer?
Aan de slag?
Wil je op basis van dit artikel aan de slag? Dan kun je misschien iets met deze suggesties:
- Misschien is het belangrijkste om te weten dat – darmen die niet goed verteren/teveel opportunistische bacteriën bevatten – teveel ongewenste stoffen/virussen/ziekteverwekkers/ additieven doorlaten naar de bloedbaan en vervolgens naar je lever. er ontstaat namelijk in veel gevallen een zogenaamde ‘leaky gut’. Deze kan eraan bijdragen dat je lever zijn ontgiftende taken niet optimaal meer uitvoert omdat hij simpelweg ‘overladen’ wordt met toxische of belastende stoffen. Kan onze lever deze stoffen niet ontgiften, dan worden ze vooral opgeslagen in onze (vette) lichaamsweefsels als brein, borsten, prostaat etc.
- Het kan fijn zijn om meer kennis over je ‘hormoonorkest’ te vergaren en veel meer van je hormonen te begrijpen. Goed om te weten dat je darmen misschien wel je beste vrienden zijn als het gaat om je hormonale gezondheid en welzijn. Als zijn hun taken goed uitvoeren, heeft jouw lever ‘zijn handen vrij’ voor zijn vele andere taken. Zoals ontgifting, zorgen dat oestrogenen hun onschadelijke vorm worden omgezet, zorgen dat er bindingshormonen voor (te veel) oestrogenen worden aangemaakt etc. Via meer info op mijn website, zoals mijn weetjes over lever, gal of mijn online hormoontraining en, mijn boek “Alles draait om je hormonen” help ik je graag een eindje op weg.
- Er is nog heel veel niet bekend, vooral niet over welke specifieke bacterien een postitieve danwel negatieve rol spelen. Dat hoeft niet te betekenen dat we niets kunnen doen, de basisprincipes zijn immers wel helder. Begin bijvoorbeeld met de recepten op deze website, om je darmbacteriën van de juiste voedingsstoffen te voorzien. Ga naar mijn pagina ‘recepten’ en klik aan de rechterkant op ‘goed voor je darmen’ en je ziet ruim 100 recepten om mee aan de slag te kunnen. Ook in mijn boeken staan honderden recepten om mee aan de slag te gaan.
- Werk via voeding en leefstijl/dagelijkse beweging aan een dagelijks ontlastingpatroon: “De 7 V’s : Variatie, Vitaliteit, Vocht, Vezels, Vet, Vermijd stress en Verwarmend.” kunnen je hopelijk daarbij van dienst zijn. Zoniet, overweeg dan hulp van een zorgprofessional.
- Zie hieronder een paar heerlijke recepten die je lever en darmen in de watten leggen en daarmee logischerwijs een bijdrage leveren aan een gezonde darm-lever kringloop.
Witlofsalade
Traybake feest voor je darmen
Roggebrood met shiitake
Referenties/bronnen
- https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5542378/ontbijtgranen-en-pepernoten-bevatten-100-keer-meer-forever
- https://www.pan-netherlands.org/hoge-concentraties-van-de-forever-chemical-tfa-in-pepernoten-en-alledaagse-graanproducten-in-heel-europa/
- Pesticiden Action Network Europe: Unseen and Unregulated: TFA, the ‘forever chemical’ in Europe’s Cereals, December 2025
- Guo C, Zhang S, Zhang H, Chen L, Gao S, Xu M, Shi H, Zhu J. Per- and polyfluoroalkyl substances (PFAS) disrupt gut microbiome composition and metabolism in metabolic syndrome: Evidence from a host-free in vitro colonic model. Environ Pollut. 2025 Sep 30;386:127189. doi: 10.1016/j.envpol.2025.127189. Epub ahead of print. PMID: 41038555.
- Hampson HE, Li S, Walker DI, Wang H, Jia Q, Rock S, Costello E, Bjornstad P, Pyle L, Nelson J, Gilliland FD, Chen Z, Aung M, Chatzi L, Conti DV, Alderete TL, Goodrich JA. The potential mediating role of the gut microbiome and metabolites in the association between PFAS and kidney function in young adults: A proof-of-concept study. Sci Total Environ. 2024 Dec 1;954:176519. doi: 10.1016/j.scitotenv.2024.176519. Epub 2024 Oct 17. PMID: 39424468; PMCID: PMC11731310.
- Lindell AE, Grießhammer A, Michaelis L, Papagiannidis D, Ochner H, Kamrad S, Guan R, Blasche S, Ventimiglia LN, Ramachandran B, Ozgur H, Zelezniak A, Beristain-Covarrubias N, Yam-Puc JC, Roux I, Barron LP, Richardson AK, Martin MG, Benes V, Morone N, Thaventhiran JED, Bharat TAM, Savitski MM, Maier L, Patil KR. Human gut bacteria bioaccumulate per- and polyfluoroalkyl substances. Nat Microbiol. 2025 Jul;10(7):1630-1647. doi: 10.1038/s41564-025-02032-5. Epub 2025 Jul 1. PMID: 40595288; PMCID: PMC12222025.
- Sen P, Fan Y, Schlezinger JJ, Ehrlich SD, Webster TF, Hyötyläinen T, Pedersen O, Orešič M. Exposure to environmental toxicants is associated with gut microbiome dysbiosis, insulin resistance and obesity. Environ Int. 2024 Apr;186:108569. doi: 10.1016/j.envint.2024.108569. Epub 2024 Mar 20. PMID: 38522229.
- https://natuurenmilieu.nl/publicatie/denemarken-verbiedt-pesticiden-met-pfas-nederland-blijft-achter/
- https://www.provincie-utrecht.nl/actueel/nieuws/onderzoek-pesticiden-bron-van-ruim-duizend-kilo-pfas-vervuiling-jaar
- Yong Wen, Albert Juhasz, Xinyi Cui, Regulating the absorption and excretion of perfluorooctane sulfonate and its alternatives through influencing enterohepatic circulation, Science of The Total Environment, Volume 933,2024,173161,ISSN 0048-9697,
Verdere bronnen:
Dabek M, McCrae SI, Stevens VJ, Duncan SH, Louis P. Distribution of beta-glucosidase and beta-glucuronidase activity and of beta-glucuronidase gene gus in human colonic bacteria. FEMS Microbiol Ecol. 2008 Dec;66(3):487-95. doi: 10.1111/j.1574-6941.2008.00520.x. Epub 2008 Jun 4. PMID: 18537837.
Pollet RM, D’Agostino EH, Walton WG, Xu Y, Little MS, Biernat KA, Pellock SJ, Patterson LM, Creekmore BC, Isenberg HN, Bahethi RR, Bhatt AP, Liu J, Gharaibeh RZ, Redinbo MR. An Atlas of β-Glucuronidases in the Human Intestinal Microbiome. Structure. 2017 Jul 5;25(7):967-977.e5. doi: 10.1016/j.str.2017.05.003. Epub 2017 Jun 1. PMID: 28578872; PMCID: PMC5533298.
Xiao X, Cheng Y, Fu J, Lu Z, Wang F, Jin M, Zong X, Wang Y. Gut Immunity and Microbiota Dysbiosis Are Associated with Altered Bile Acid Metabolism in LPS-Challenged Piglets. Oxid Med Cell Longev. 2021 Mar 25;2021:6634821. doi: 10.1155/2021/6634821. PMID: 33833852; PMCID: PMC8018853.
Guzior DV, Quinn RA. Review: microbial transformations of human bile acids. Microbiome. 2021 Jun 14;9(1):140. doi: 10.1186/s40168-021-01101-1. PMID: 34127070; PMCID: PMC8204491.
Kriaa, Aicha et al . Microbial impact on cholesterol and bile acid metabolism: current status and future prospects. Journal of Lipid Research, Volume 60, Issue 2, 323 – 332
Ning, Lijun et al. Gut microbial β-Glucuronidase: A key regulator of endobiotic homeostasis. Cell Host & Microbe, Volume 32, Issue 6, 783 – 785
Carmody RN, Turnbaugh PJ. Host-microbial interactions in the metabolism of therapeutic and diet-derived xenobiotics. J Clin Invest. 2014 Oct;124(10):4173-81. doi: 10.1172/JCI72335. Epub 2014 Aug 8. PMID: 25105361; PMCID: PMC4191041.
Han, SY., Huh, CS., Ahn, YT. et al.Hepatoprotective effect of lactic acid bacteria, inhibitors of β-glucuronidase production against intestinal microflora. Arch Pharm Res 28, 325–329 (2005). https://doi.org/10.1007/BF02977800
https://www.mdlfonds.nl/chronische-ziekten/niet-alcoholische-leververvetting-nafld-nash/
Shahsavari, E., et al. (2021). Challenges and Current Status of the Biological Treatment of PFAS-Contaminated Soils. Frontiers in Bioengineering and Biotechnology, 8, 602040
