In september 2026 woonde ik een prachtige bijeenkomst bij: “Expeditie Krewerd”, over de kracht van burgerinitiatieven. De start was in de 13e-eeuwse Mariakerk van Krewerd, met een orgel uit het begin van de 16e eeuw. Hoe mooi, omdat de bijeenkomst ook ging over tradities en waarden.
Een citaat uit de aankondiging:
“Veertig jaar lang denken in termen van winst en verlies doet wat met een maatschappij. Als alles in termen van bezit en economische groei gewogen wordt… dan gaan we alles om ons heen als handelswaar zien. Zelfs cruciale aspecten van ons leven, zoals ontmoeting, wonen, zorgen en leren, worden dan als handelswaar gezien.
Dat het ooit anders was, laat de lange en rijke traditie van de meenten – in het Engels de commons – zien: grond, voedsel, brandstoffen en kennis waren van iedereen. Iedereen kon er gebruik van maken zonder dat het iemands bezit was”.
Dank het onderste BOVEN!, Nationaal Klimaat Platform voor het organiseren. En dank SuWoTec – Sustainable World Technology voor jullie fantastische ‘uitvinding’ die de basis vormde van deze expeditie.
Ik ben nog steeds onder de indruk van de schare geniale, inventieve en volhoudende lokale mensen die deze gedachte weer in werking zetten. Ook al moeten ze het soms ‘voor de deuren van de hel weghalen’, zoals ze zelf zeggen. Wat een mooie ontmoetingen, gedurende deze dag!
Het zijn burgerinitiatieven die laten zien dat verandering nodig is voor een volhoudbare maatschappij en planeet. En daar al hun energie, tijd, aandacht en expertise in stoppen.
Dit waren de burgerinitiatieven die deze dag in al hun kracht getoond werden. Hieronder de filmpjes die op deze dag getoond werden:
En ook van ons project Heerlijk Westerwolds Land werd een filmpje gemaakt, zie deze link
Meervoudige waardecreatie
En wat ging het deze dag vaak over “meervoudige waardecreatie”: met één middel meerdere doelen tegelijk bereiken. Economische, sociale én ecologische waarden die samen zorgen voor een volhoudbaar toekomstperspectief.
Ook kwam steeds terug dat veel kleine initiatieven minstens zo belangrijk kunnen zijn als grote. Juist omdat ze slagkracht hebben.
En dan past zelfs iets supereenvoudigs, zoals ons stukje fruitleer dat alle deelnemers bij het afscheid kregen, daar perfect bij:
– Gemaakt van valfruit: tegengaan van verspilling.
– Afkomstig uit een lokale agroforestry-houtwal: nauwelijks voedselkilometers en passend binnen regeneratieve landbouw.
– Gedroogd in een droogoven die veel minder energie gebruikt dan een gewone oven.
– Eenmaal gedroogd, zijn ze zonder energiebron lang houdbaar.
– Bomvol voedingsstoffen en zonder toegevoegde suikers. Dus breed preventief gezondheidsaspect.
– Lokaal gerijpt en dus geoogst op het moment dat de vrucht van nature rijp is en zijn maximale voedingswaarde heeft.
– Verwerkt met ‘zinvolle dagbesteders’: mensen die vrijwillig één dag per week meehelpen om ons stukje aarde te koesteren. Er vinden ondertussen mooie gesprekken over het leven plaats.
– eenvoudig opschaalbaar.
Zoveel waarden tegelijk gecreëerd. Misschien is dát wel de kracht van burgerinitiatieven.
Burgernitiatief Heerlijk Westerwolds Land
Ons initiatief is in de loop der jaren uitgegroeid tot een project met een landelijk bereik, op het gebied van de landbouw- en voedseltransitie. Wij proberen hier in de praktijk positieve antwoorden te vinden op de grote klimaat-, gezondheids- en leefomgevingsvraagstukken van deze tijd:
- Natural Farming & regeneratieve landbouw. Wij boeren volgens de Natural Farming-principes (in harmonie met de natuur) en regeneratieve principes. Ook experimenteren we met de teelt van zowel vergeten als nieuwe gewassen met het oog op klimaatadaptatie. Wij laten hiermee zien hoe landbouw actief kan bijdragen aan CO₂-opslag, een gezonde leefomgeving en een veerkrachtig waterbeheer.
- Voedingswaardeonderzoek. Op ons land voeren wij proeven uit met de voedingswaarde, op basis van biologische bemesting met zeewier, zeewaterconcentraat en silicium. Ook zijn we druk met de realisatie van burgerbetrokkenheid bij de voedingswaarde van hun eten (via Brix-metingen, door de consument thuis uitgevoerd)
- Aangepaste kleinschalige mechanisatie: Ons land is klein, een small farm, ingericht met smalle akkers van 1,20 meter. Wereldwijd zijn zulke small farms verantwoordelijk voor ruim 33% van de voedselvoorziening [1]. Het unieke aan ons project (wat veel mensen trekt om er kennis van te krijgen) is dat we de mechanisatie daarop hebben aangepast. Kleine, handige werktuigen (zoals een spuitfiets voor bladbespuiting) maken dat we het land goed kunnen bewerken, de oogst kunnen binnenhalen en de verwerking zelf kunnen doen. Deze werktuigen zouden ook op andere small farms in de regio kunnen worden ingezet, zodat niet elke small farm zelf machines hoeft te kopen.
- Planetary Health Diet. Een deel van ons land is ingericht volgens de principes van het Planetary Health Diet. Het werd in 2019 geïntroduceerd door de EAT-Lancet Commissie, een internationaal team van 37 wetenschappers op het gebied van voeding, gezondheid en duurzaamheid. Hun missie: een dieet ontwikkelen waarmee we in 2050 tien miljard mensen kunnen voeden, zonder onze planeet of onze gezondheid uit te putten. Het resultaat is een voedingspatroon dat gezond is voor mensen én ecologisch volhoudbaar is – een balans tussen gezondheid van mens én planeet.
- WUR Wageningen & Overheidspartners: Al acht jaar geleden is op ons land, in samenwerking met de Wageningen University & Research (WUR), een officieel agroforestry-project gerealiseerd. Wij werken daarnaast al tien jaar samen met Staatsbosbeheer (pacht en transformatie van 1,6 hectare bos naar voedselbos) en Waterschap Hunze en Aa’s (gerealiseerde natuurvriendelijke oever). Het land is ingericht als biodiversiteitsoase.
- Biodiversiteit en educatie: Wij werken op allerlei manieren aan maximale biodiversiteit. Dat heeft ertoe geleid dat het perceel met recht een biodiversiteitsoase genoemd kan worden, aldus ecologen van Aquila Ecologie die in 2026 zowel de bodem als de insecten hebben gemonitord. Klik hier voor de samenvatting ‘Biodiversiteitsoases, waar het leven zich meer dan welkom voelt’. Steeds vaker hebben we ook scholen op bezoek om kinderen op jonge leeftijd met het belang van biodiversiteit te laten kennismaken.
- Voedselverwerking via ECOIST: Vanuit ons platform ECOIST leren we mensen de overvloed aan oogst weer te verwerken tot een houdbaar eindproduct, door het te drogen, te wecken, in te maken en te fermenteren. Ook broodbaktrainingen, waarin mensen weer leren brood te bakken met oergranen als rogge, haver, boekweit en gerst, zijn onderdeel van het programma. Zo leren we mensen verspilling tegen te gaan, te eten met wat hun regio biedt en weer een gezond voedingspatroon op te pakken. Ook voor de smalle beurs is dit een belangrijke ontwikkeling.
- ‘Oogst van Groningen’: De maatschappelijke betekenis van ons werk is onlangs door de provincie onderstreept middels de toekenning van de subsidie voor het project ‘Oogst van Groningen’. Er komen steeds meer voedselbossen, sociale voedseltuinen en zelfpluktuinen. Het is belangrijk dat iedereen die voedsel verwerkt op de hoogte is van voedselveiligheid, HACCP, hygiëne en etikettering. Daarvoor wordt een ‘open source database’ opgezet.
- Rustpunt-functie: Daarnaast fungeert ons land als een officieel en geliefd Rustpunt voor recreanten.
De bovengenoemde unieke functies en taken leiden tot veel bezoekers in ons land, die uit heel Nederland komen. Veel van hen overnachten in de B&B’s waar onze omgeving rijk aan is. En zo profiteren ook de lokale economie en de leefbaarheid van het platteland van Heerlijk Westerwolds Land.
- Grondvrijmaking en opvolging: Via de Iona Stichting zijn we middels crowdfunding bezig om ons land vrij te maken van winst en speculatie, zodat het voor de eeuwigheid zijn huidige positie als biodiverse small farm kan behouden. Dit biedt ook een jonge boer of teler zekerheid voor de toekomst over de pachtprijs en maakt het mogelijk dat wij opvolging kunnen gaan zoeken. Zodra het geld voor onze crowdfunding binnen is en ons land is overgedragen aan de Iona Stichting | Fonds ECOIST, gaan wij andere small farms ondersteunen door ze ook voor de eeuwigheid vrij te maken of ze te ondersteunen in hun mechanisatie en voedselverwerking.
Met deze actie proberen we mensen bewust te maken van het feit dat het nooit gebruikelijk was om grond privébezit te laten zijn. En daarmee zijn we terug bij het begin van dit artikel: de geschiedenis van de meenten. Wij hopen dat veel mensen de aarde als (mede-)erfgenaam gaan benoemen, zodat de cruciale aspecten in ons leven (waaronder ook de bodem) niet meer als handelswaar worden gezien.
