Jarenlang proberen Jan en ik om van onze 2,4 hectare land een plek te maken waar diversiteit zich méér dan welkom voelt. Niet door steeds meer te doen. Maar door steeds meer natuurlijke processen de ruimte te geven: een levende bodem, zeewier als bemesting, veel biodiversiteit, agroforestry, permanente bodembedekking, mengteelt, kennis uit oude boeken en van natuurwetten – misschien wel het belangrijkste – steeds vaker de moed om níét in te grijpen. We lieten ecologen het monitoren en hier is het hoopvolle resultaat.
Kan een klein stukje grond wel verschil maken?
Kan een voedselbos, regeneratieve boerderij, volkstuin of klein landbouwperceel uitgroeien tot een veilige thuishaven voor bodemleven, insecten, vogels en andere dieren? Kan zo’n plek functioneren als een soort ‘hotspot’ van biodiversiteit, middenin de wereld waar die biodiversiteit steeds verder onder druk staat? Die vraag laat me al jaren niet los:
Ruim tien jaar geleden waren Jan en ik in een verlaten wildreservaat in Tanzania. Het was verlaten voor toeristen, maar niet voor de wilde dieren. Een gepassioneerde ranger nam ons mee het park in. Ik vroeg hem waarom er zoveel dieren in het reservaat leefden. Er stonden immers nergens hekken. Waarom bleven ze juist hier?
Hij glimlachte en zei:
“Dieren voelen waar ze veilig zijn en kunnen overleven. “Daar hebben ze geen hekken noch wegwijzers voor nodig.”
Dat is me altijd bijgebleven.
Zou dat ook kunnen gelden voor insecten, vogels en al het leven in de bodem? Zouden wij van ons kleine stukje grond een plek kunnen maken waar het leven zich meer welkom voelt?
Ons land is in landbouwtermen niet meer dan een postzegel. Toch besloten we de afgelopen jaren maximaal in biodiversiteit te investeren en werkten we stap voor stap aan een zo levendig mogelijk ecosysteem: met een grote diversiteit aan gewassen, agroforestry, zeewierbemesting, permanente bodembedekking, permacultuur, Natural Farming en vooral: door de natuur steeds vaker haar eigen werk te laten doen.
Onze ogen en oren hebben veel biodiversiteit aan leven waargenomen.
Daarom besloten we de biodiversiteit op ons land te laten monitoren door de ecologen Niels en Anne van Aquila Ecologie.
En eerlijk? We zagen er best een beetje tegenop. Je steekt jarenlang tijd, energie en liefde in een levende bodem, bloemen, bomen en natuurlijke voedselteelt. Maar zou het ook zoden aan de dijk zetten qua biodiversiteit? Of zie je vooral wat je graag wilt zien?
Gelukkig gaf het monitoringsrapport van Aquila Ecologie een verrassend en hoopgevend antwoord. De ecologen schreven onder andere:
Citaat uit het rapport van Aquila Ecologie
“Tijdens onze inventarisaties op Heerlijk Westerwolds Land zijn wij als Aquila Ecologie oprecht verrast door de uitzonderlijk hoge biodiversiteit die wij aantroffen. Binnen een paar uur werden meer dan honderd verschillende soorten waargenomen, variërend van bestuivende insecten en vlinders tot roofinsecten, spinnen, libellen, sprinkhanen en een opvallend soortenrijk bodemleven.”
“Minstens zo indrukwekkend was de samenstelling van het bodemleven. (…) Juist deze organismen vormen de motor van een gezonde bodem.”
“Wat tijdens de inventarisatie vooral opviel, is dat de verschillende onderdelen van het ecosysteem hier duidelijk met elkaar in balans zijn.”
“De aangetroffen soortenrijkdom benadrukt dat investeren in een gezonde bodem en het ruimte geven aan natuurlijke processen daadwerkelijk leidt tot een rijk en functionerend ecosysteem.”
Vogeldiversiteit
Die hebben we niet laten meten/monitoren. Wel zien we al jaren via de Merlin Bird-app deze vogels met grote regelmaat op (en in een straal van circa 1 km rondom) ons land. Hieronder een opsomming van de soorten die de app in juni 2026 vaststelde:
Koekoek, pimpelmees, gekraagde roodstaart, vink, koolmees, merel, zwartkop, matkop, winterkoning, roodborst, zanglijster, grote bonte specht, groene specht, fitis, tjiftjaf, holenduif, houtduif, staartmees, heggenmus, boomkruiper, waterhoen, bonte vliegenvanger, wielewaal. Als zeer regelmatige gast zien we ook vaak de ijsvogel. En wat schetste onze verbazing eind juli 2026: een visarend!
Alles hangt met alles samen
Toen ik dit las, besefte ik dat het rapport eigenlijk niet over insecten of regenwormen gaat. Het gaat over relaties. Over hoe bodemleven, planten, bestuivers en roofinsecten elkaar versterken zodra je natuurlijke processen weer de ruimte geeft. Biodiversiteit is geen optelsom van soorten. Het is een netwerk van leven en symbiotische relaties.
Het rapport als schouderklopje of rapportcijfer?
Nee, totaal niet. Het voelde vooral als een bevestiging van iets heel anders wat me deed denken aan een prachtige quote uit het boek Good Food:
“Je kunt de natuur beschadigen, maar ze herstelt zich.” Je kunt haar opnieuw beschadigen en ze komt weer terug. Denk je eens hoe het zou zijn als we de natuur een handje gaan helpen?”
Misschien is dát wel de essentie van regeneratieve landbouw.
Niet de natuur beter maken door iets te doen, maar haar natuurlijke regeneratievermogen niet in de weg staan. Zo creëren we omstandigheden waarin de natuur weer kan doen waar ze al miljoenen jaren ongelooflijk goed in is.
En dat is precies wat we op ons land hebben geprobeerd: oude kennis opnieuw ontdekken. Door te kijken naar wat vroeger op onze arme zandgrond groeide. Door de bodem te voeden met zeewier, als eigentijdse variant van de mineralisatie die vroeger plaatsvond via zee- en rivierafzettingen. Door goed te observeren hoe de gewassen reageerden. Door te experimenteren, te meten en weer opnieuw te leren. En niet te vergeten…lering trekken uit onze fouten.
Maar misschien nog wel belangrijker was alles wat we níét deden: we zijn de afgelopen jaren behoorlijk gegrepen door de filosofie van Natural Farming, waarin niet de vraag centraal staat: “Wat kan ik nog meer doen?”, maar juist: “Welke ingreep kan ik achterwege laten, zodat de natuur het zelf kan oplossen?”
Misschien zijn dat factoren waarom de diversiteit aan leven zich thuis voelt op Heerlijk Westerwolds Land?
Wat als deze uitkomst geen toeval is?
Natuurlijk moeten we voorzichtig zijn met conclusies. Ons land ligt bijvoorbeeld niet in een industriegebied. Wel in conventioneel landbouwgebied, maar aan twee kanten wordt het beschermd door onze brede boomwallen en ook de omgeving kent weinig verkeer en bebouwing. Ook ligt de EHS dichtbij (Ecologische Hoofdstructuur). Dat kan allemaal invloed hebben op de grote biodiversiteit die is aangetroffen.
Maar stel dat deze uitkomst geen uitzondering blijkt te zijn, maar onderdeel van een veel groter verhaal.
Wat kunnen we daar dan zelf mee?
Misschien meer dan we denken: als de biodiversiteit op kleine landbouwpercelen binnen een paar jaar inderdaad zo sterk kan toenemen wanneer natuurlijke processen de ruimte krijgen, dan zie ik drie mogelijkheden waarop we daar als burger, boer én samenleving aan kunnen bijdragen:
1. Laten we meer meten
Onze monitoring was een prachtig begin, maar zeker geen eindpunt. (de vogelsoorten zijn bijvoorbeeld nog niet in kaart gebracht)
Juist daarom zou het waardevol zijn wanneer vergelijkbare biodiversiteitsmonitoringen ook worden uitgevoerd op andere regeneratieve bedrijven, voedselbossen en kleinschalige landbouwpercelen. Alleen zo ontdekken we of onze uitkomst op veel meer plekken zichtbaar is. En kunnen we gaan ontdekken wat de gemeenschappelijke factoren zijn die dergelijke plekken zo hoog laten scoren op biodiversiteit onder en boven de grond.
2. Laten we zulke plekken behouden
Wanneer blijkt dat kleine landbouwbedrijven met een hoge biodiversiteit een belangrijke ecologische functie vervullen, zouden we ze misschien ook als zodanig moeten behandelen. Internationaal worden dergelijke bedrijven vaak High Nature Value Farms genoemd: landbouwbedrijven die niet alleen voedsel produceren, maar ook een uitzonderlijk hoge natuurwaarde vertegenwoordigen.
Veel boeren en tuinders die met hart en ziel werken aan bodemgezondheid en biodiversiteit, hebben geen opvolger. Wanneer zij stoppen, verdwijnt hun land vaak weer in de economische dynamiek van de grondmarkt. Daarmee kan ook jarenlang zorgvuldig opgebouwde biodiversiteit verloren gaan.
Dat raakt ons diep. Daarom zijn Jan en ik bezig om Heerlijk Westerwolds Land via crowdfunding uit de sfeer van winst en speculatie te halen. Niet omdat wij vinden dat ons land bijzonderder is dan dat van anderen, maar omdat we hopen dat het zijn plek als voedseloase – waar voedingswaarde per hectare en maximale biodiversiteit – mag behouden. Maar ook om het winst- en speculatieaspect van grond onder de aandacht van mensen te brengen: hoe mooi zou het zijn als we als samenleving leren om grond en vruchtbare bodem niet alleen als economisch gewin te zien, maar juist ecologisch te weten waarderen?
En hoe mooi zou het zijn wanneer in heel Nederland steeds meer van zulke plekken ontstaan én ook behouden blijven? Kleine oases waar biodiversiteit niet afhankelijk is van de eigenaar van dat moment, maar ook voor volgende generaties behouden blijft.
Misschien is dat wel de mooiste vorm van rentmeesterschap die we kunnen nalaten. En daar kan iedereen in meeinvesteren.
Zie hieronder onze ijsvogel die over ons land ‘waakt’: als symbool van rentmeesterschap over de aarde.
3. Laten we overal kleine oases creëren
En stel je eens voor…
…dat iedere boer, naast voedselproductie, ook één plek op zijn of haar bedrijf zou reserveren waar natuurlijke processen weer de hoofdrol krijgen. Misschien één hectare. Misschien een halve.
Op zichzelf lijkt dat misschien klein.
Maar samen zouden duizenden van zulke plekken een mozaïek door Nederland kunnen vormen waar biodiversiteit weer vaste voet aan de grond krijgt. Kleine oases waar de natuur haar werk mag doen en die samen een netwerk van biodiversiteitsparadijsjes vormen.
Wij zijn allemaal onderdeel van dat levende netwerk. Zodra we één schakel daarin sterker maken, profiteert uiteindelijk het geheel.
Daarom hebben Jan en ik de uitslag van onze monitoring heel even gevierd. Omdat het ons opnieuw liet zien hoe ongelooflijk veerkrachtig de natuur is wanneer we haar de ruimte geven.
En samen hebben we geproost op nog veel meer diversiteitsoases waar het leven zich méér dan welkom voelt.
4. Laten we de regeneratieve boeren en telers ondersteunen.
Besteed in elk geval een deel van je voedseleuro’s aan boeren en telers die maximale zorg besteden aan hun bodem en biodiversiteit. Denk aan biodynamische boeren (vaak herkenbaar aan het Demeter-keurmerk) en regeneratieve boeren. Op de Regeneratiekaart van Nederland vind je steeds meer adressen bij jou in de buurt. Door hen te steunen, zetten we allemaal een stapje naar meer biodiversiteit: de motor onder de vitaliteit en veerkracht van mens en planeet.
