Superfoods

Hype of heilzaam?

Een veel gestelde vraag op dit moment. Geen wonder natuurlijk. Je komt superfoods bijna op elke hoek van de straat tegen. Ze worden door allerlei winkels als zeer heilzaam aangeprezen. Je moet wel bijna gek zijn als je geen superfoods toevoegt aan je dagelijkse eetpatroon. Het Voedingscentrum daarentegen laat weten dat het geldklopperij is en dat je ze totaal niet nodig hebt. Zijn superfoods een hype of heilzaam?

Wat is superfood eigenlijk?

Superfood is een uit Amerika overgewaaide term die geldt voor voedingsmiddelen met speciale eigenschappen. Zo behoren ze minimaal tien unieke eigenschappen te hebben en moeten ze een hoog gehalte aan vitamines, mineralen, sporenelementen, aminozuren en beschermende stoffen bevatten. Officieel zijn superfoods een specifieke verzameling eetbare, voedzame planten. Ze zijn niet geheel onder te brengen als voeding, maar ook niet als medicijn. Het zijn in ieder geval onbewerkte voedingsmiddelen. Superfoods zijn dus zowel voeding als medicijn.

In mijn optiek zijn er veel meer superfoods dan de doosjes en zakjes die je nu in elke winkel kunt kopen. Superfood is ook je dagelijkse voeding laten bestaan uit volop gezonde, volwaardige bouwstoffen. Door met voeding je lichaam te voorzien van zo veel mogelijk volwaardige, onbewerkte, gezonde voeding: langzame koolhydraten, goede eiwitten, gezonde vetten, enzymen, vitamines, mineralen, sporenelementen en beschermende stoffen. Dat dit zeker een mogelijkheid is, zie je ook terug aan het feit dat mijn beide boeken bestsellers zijn geworden. Dat is niet omdat ik zo’n briljant schrijfster ben, maar omdat mensen écht op zoek zijn naar manieren om hun gezondheid te beïnvloeden. Het voordeel van je gezondheid beïnvloeden met voeding is ook dat men het niet als een medicijn ziet (in tegenstelling tot poeders en pillen) en dat je zeer snel verbeteringen bemerkt. En dat is natuurlijk een prachtige beloning voor anders eten.

Er zijn veel meer superfoods

Als het aan mij ligt, breiden we de lijst met ‘voeding als superfood’ sterk uit. Wat denk je bijvoorbeeld van het superfood knoflook om aan je dagelijkse eten toe te voegen? Niet voor niets waren uien en knoflook bij de piramidebouwers in Egypte verplichte kost: met zoveel mensen bij elkaar was het zaak om ziektekiemen zo veel mogelijk buiten de deur te houden.

Ook een kiem als de broccolikiem (in de winkel broccosprouts genoemd) is een superfood, want het heeft dagen nadat je het hebt gegeten nog een beschermend effect.

Kruiden als rozemarijn, basilicum en peterselie bevatten een scala een beschermende stoffen en natuurlijke ontstekingsremmers. Een steeds groter wordende groep mensen (inmiddels circa 250.000 mensen per jaar in West-Europa) is resistent voor antibiotica. Dus wellicht is het een goede zaak om je interne milieu op orde te houden door dagelijks kruiden, knoflook en ui te gebruiken.

Traditionele kruiden als paardenbloem, berkenblad, brandnetel en driekleurig viooltje kunnen heel eenvoudig aan je dagelijkse voeding worden toegevoegd en zijn een fantastische steun in de rug bij de afvoer van afvalstoffen.

Ook worden er steeds meer specerijen herontdekt met zoveel gezonde eigenschappen dat ze het predicaat ‘superfood’ verdienen. Bijvoorbeeld kurkuma, gember, kaneel, kardemom en koriander.

Superfoods veel te duur?

Zoals dat gaat met trendy producten, zijn ook de superfoods in de winkel behoorlijk duur. Er zijn altijd mensen die er een slaatje uit willen slaan. Toch zijn er volgens mij veel waardevolle en gezonde superfoods die hun prijs dubbel en dwars waard zijn. Ook is Nederland natuurlijk een land waar we niet veel van ons inkomen wensen uit te geven aan voeding. In zuidelijke landen is het sinds jaar en dag zo dat een groot deel van het inkomen wordt besteed aan voedsel. Met andere woorden: we hebben ook niet echt de cultuur om veel geld aan eten uit te geven en vinden al snel alles duur.

Misschien moeten we de zin of onzin van superfoods bezien in het licht van de volgende factoren die de afgelopen vijftig jaar sterk veranderd zijn:

  • Slechts (gemiddeld) 3% van onze voeding is nog onbewerkt. Dat is heel weinig. Onbewerkte voeding heeft veel voordelen ten opzichte van bewerkte voeding. Denk alleen al aan de enzymen, vitamines en vetten die intact blijven.
  • Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn er grote veranderingen op het gebied van voeding geweest:
    • Voeding is niet meer onbespoten (tenzij biologisch). Dit betekent dat ons lichaam meer vreemde stoffen moet ontgiften. Maar wat misschien veel belangrijker is: onbespoten voedsel bevat veel meer beschermende stoffen dan bespoten voedsel. Dit heeft te maken met het feit dat een plant zelf beschermende stoffen aanmaakt bij ‘gevaar’. Wijkt dit gevaar (door gewasbestrijdingsmiddelen), dan maakt de plant minder van deze beschermende stoffen aan. De stoffen die ons ook weer moeten beschermen tegen ‘gevaar’. Een groot deel van de huidklachten (ook vroegtijdige veroudering van de huid) heeft te maken met een gebrek aan deze beschermende stoffen
    • We hebben inmiddels veel xeno-oestrogenen die moeilijk door onze lever worden afgebroken en kunnen leiden tot een oestrogeen­overschot. Overtollige oestrogenen stapelen vervolgens in vetweefsels, voortplantingsorganen, hersenen en lever, waardoor deze hun functie niet meer naar behoren kunnen uitoefenen. Zie voor meer informatie: het (W)eetje Hormoonverstoring
    • Vetten zijn veranderd (voor een groot deel veranderd in transvetten). Transvetten zijn helaas niet in staat om de werking van gezonde vetten, die we voor alle lichaamsprocessen nodig hebben, over te nemen. Onze gezondheid in goede banen leiden zonder gezonde vetzuren is een onmogelijkheid.
    • Vlees en zuivel komt nu grotendeels van dieren die op stal staan in plaats van in de wei. Het gevolg is dat hun vetzurenpatroon sterk veranderd is (ten koste van het ontstekingsremmende omega 3-vetzuur bevat het nu voor een groot deel omega 6). In Nederland eten we gemiddeld twintig keer te veel omega 6 ten opzichte van omega 3. Dit wordt zelfs mede veroorzaakt door het eten van kweekvis. Veel mensen eten vis om extra omega 3-vetzuren binnen te krijgen, maar weten niet dat kweekvis inmiddels ook een behoorlijke bron van omega 6 is. Bij een dergelijke disbalans worden deze vetzuren niet meer goed omgezet in de hun uiteindelijk bruikbare stoffen GLA, EPA en DHA, en zogenaamde prostaglandines. Deze stoffen reguleren een scala aan processen in ons lichaam: van hormonen en bloeddruk tot ontstekingsremming. Dan is het toch prachtig als er superfoods bestaan die GLA, EPA & DHA al in kant-en-klare vorm bevatten? Elke huidspecialist weet hoe belangrijk deze voor een gezonde huid zijn. Superfoods als hennepzaad en algen bevatten een mooie aanvulling op onze omega 3 en GLA.
    • Bij dieren die op stal staan bevatten hun dierlijke producten ook minder eiwit dan vroeger. Net als een mens die niet beweegt, verliezen dieren dan een deel van hun spiermassa (eiwitten) en krijgen ze meer vetmassa. Eiwitten zijn belangrijke bouw- en reparatiestoffen voor allerlei vitale functies in ons lichaam, zoals het immuunsysteem, de spijsvertering, de aanmaak van neurotransmitters, celvernieuwing, spieropbouw en wondgenezing.
  • Het hoge kunstmestgebruik en de zure regen hebben ertoe bijgedragen dat er veel minder vitamines, mineralen en sporenelementen in onze voeding zitten dan jaren geleden.
  • Steeds meer mensen zijn op onregelmatige tijden gaan werken. Dat heeft een grote invloed op hormonale processen, de ontgifting van onze lever en ons bioritme. Bedenk alleen eens wat een verminderde leverontgifting voor verstoringen in ons lichaam kan veroorzaken. Als onze lever ’s nachts te weinig beschermende stoffen aanmaakt door bioritmeverstoringen heeft dat verstrekkende gevolgen voor onze gezondheid. Door optimalisatie van de voedingsstoffen ondersteunen we onze lever hierin op maximale wijze.
  • We zijn veel meer geraffineerde producten gaan consumeren. Denk aan bloem, zout en witte suiker (van dat laatste gebruiken we gemiddeld al 40 kilo per persoon per jaar). In geraffineerde producten ontbreekt het grootste deel van hun vitamines, mineralen en sporenelementen. Dit zijn allemaal stoffen die voor elk proces in ons lichaam en voor onze gezondheid essentieel zijn. Bedenk alleen al wat een tekort aan zink met je huid, je brein, je bloedsuikerspiegel, gewicht en immuunsysteem doet. Zink is bij zeer veel mensen deficiënt. Niet alleen omdat het in veel geraffineerde producten ontbreekt, maar ook omdat het eten van de geraffineerde bloem en suiker veel bloedsuikerschommelingen tot gevolg heeft. Elke keer dat je alvleesklier in actie moet komen om veel insuline aan te maken om deze ‘snelle suikers’ weg te werken, wordt er veel zink verbruikt. Logisch dat er voor andere processen in dergelijke gevallen maar weinig tot geen zink meer over is.
  • We zijn steeds minder groente en fruit gaan eten. Slechts een paar procent van de Nederlanders haalt de aanbevolen norm van het Voedingscentrum. En zelfs deze mensen, zo hebben zowel het voedingscentrum als het RIVM een paar jaar geleden bevestigd, hebben zeer regelmatig tekorten aan allerlei vitale stoffen als vitamine A, D, C, zink, jodium, foliumzuur en selenium.
  • Tekorten kunnen leiden tot een scala aan klachten, ook tot verzuring. Dus tot een disbalans in het zuur-base-evenwicht. Dit heeft flinke gevolgen voor de mineraalhuishouding in ons lichaam. Niet alleen botontkalking heeft hiermee te maken, maar verzuring zie je ook vaak terug in de huid (zoals groefjes boven de lip, in ‘vlindervormige’ huidklachten, roodverkleuring en huidontstekingen) of in allerlei klachten van het bewegingsapparaat (zoals jicht, gewrichtsontstekingen, reuma, frozen shoulder en fibromyalgie).
  • De geneeskracht van kruiden en specerijen gebruiken wij stukken minder dan andere culturen. Daardoor ‘ontberen’ wij veel van het principe ‘laat voeding uw medicijn zijn en uw medicijn uw voeding’. Ook door het gebruik van smaakversterkers in veel van ons voedsel hoeven we nauwelijks kruiden en specerijen toe te voegen. Met behulp van smaakversterkers hoeft er maar een fractie van de hoeveelheid kruiden en specerijen toegevoegd te worden om toch de gewenste smaak te creëren.
  • Medicijnen worden steeds vaker ingezet. We worden wel ouder, maar niet echt gezonder. Bedenk alleen al hoeveel mensen maagzuurremmers, plaspillen, bloeddrukremmers of anticonceptie gebruiken. Ik beweer uiteraard niet dat mensen hun medicijnen moeten laten staan, maar ze zouden wel extra op hun voeding moeten letten. Nagenoeg elk medicijn verhoogt de behoefte aan vitamines, mineralen en sporenelementen aanzienlijk. Al is het alleen maar omdat je lever veel meer moet ontgiften en hier volop vitamines, mineralen, sporenelementen en aminozuren voor nodig heeft. Hierover wordt gelukkig steeds meer bekend. Je ziet nu al dat apothekers mensen adviseren om bij antibiotica ook probiotica te gebruiken. Of extra B12 adviseren bij bijvoorbeeld het gebruik van maagzuurremmers of metformine. Een goede zaak. En wat natuurlijk nog mooier is: de Volkskrant van zaterdag 3 mei jl. meldde het al: de mate waarin onze leverenzymen functioneren, kan in kaart worden gebracht middels een persoonlijk DNA-profiel. Fantastisch nieuws, omdat je dan kunt inschatten hoe (in)efficiënt de lever medicijnen ontgift.
  • Dat we steeds ouder worden is prachtig. Maar de huidige tendens is dat we op jongere leeftijd (nu gemiddeld 44 jaar) onze eerste chronische ziekte krijgen. Dat betekent dat we een groter deel van ons leven doorbrengen met klachten of ziekte. Misschien zouden we ziekte meer als ‘topsport’ voor ons lichaam moeten zien: er zijn dan zo veel processen die veel extra energie vergen om alles enigszins onder controle te houden. Als gezonde mensen in Nederland al behoorlijk wat tekorten hebben, hoe zit het dan bij mensen met chronische klachten?
  • Graan bevatte vroeger maar zo’n tien procent van de gluten van nu (en bovendien veel minder schadelijke gluten). Dit heeft voor veel mensen veel impact op hun darmslijmvliezen en daarmee op de opname van voedingsstoffen. En je hoeft aan niemand uit te leggen wat de impact van onze darmen op onze huid is. Zoals de oude geneesheren ons al leerden:

De darm is de wortel van de plant mens. Hoe gezonder de wortel, des te gezonder de mens

Oude geneesheren

Superfood als steuntje in de rug

Ik denk dat door alle grote veranderingen in voeding, milieu en leefwijze ons lichaam in veel gevallen echt wel een steuntje in de rug kan gebruiken. Of je dat nu doet in de vorm van kant-en-klare superfoods of door aan elke maaltijd superfoods als verse groenten, fruit, noten, gezonde vetten, knoflook, ui, gezonde eiwitten, kruiden en specerijen toe te voegen. Ga voor je gezondheid, door dagelijks voedzame, gezonde en bovendien lekkere voedingsstoffen te eten.

De waarschuwingen van het Voedingscentrum

Ik vind het terecht dat het Voedingscentrum ervoor waarschuwt dat we niet moeten doorslaan in het gebruik van superfoods. Superfoods zijn nu echt een hype en dat zorgt soms voor buitensporig hoge prijzen. De scepsis over superfoods (en ook supplementen) wordt natuurlijk voor een groot deel ingegeven door het feit dat Nederland een welvarend land is, waar eten in overvloed aanwezig is. Maar eten is niet synoniem aan voeding. Een groot deel van de ziekten die ons teisteren, zijn gebreksziekten, hoe vreemd dat ook klinkt. Daar komt ook het citaat van veel wereldvoedingsdeskundigen vandaan: “we hebben overgewicht door de hoeveelheid macronutriënten (te veel eten), maar sterk ondergewicht als het gaat om de micronutriënten (de wezenlijke voedingsstoffen die ons lichaam nodig heeft). Het komt doordat ons voedsel te weinig wezenlijke voedingsstoffen bevat die ons lichaam juist nodig heeft. Dit kan het Voedingscentrum toch niet ontgaan zijn?

Ik vind het dan ook jammer dat het Voedingscentrum zo krampachtig vasthoudt aan hun schijf van vijf en daarmee het gebruik van superfoods ontmoedigt. Tijden veranderen. Mijn oproep is dan ook: “Voedingscentrum, houdt niet zo krampachtig vast aan de schijf van vijf. Die is echt, gezien alle veranderende omstandigheden, achterhaald en levert flinke tekorten op.”

“Ontdek alles en behoud het goede” is mijn lijfspreuk. Oude wijsheden (ook van andere en Oosterse culturen waar een deel van de superfoods hun oorsprong hebben) zijn nog steeds van onschatbare waarde. Daar hebben we duizenden jaren profijt voor onze gezondheid van gehad. Het lijkt alsof er tegenwoordig gedacht wordt: alles wat oud is moeten we achter ons laten en alle moderne dingen moeten we omarmen. Daarom is ‘ontdek alles en behoud het goede’ voor mij een waardevolle manier van denken. Dat betekent absoluut niet dat ik vind dat we alles maar moeten geloven wat er over een product gezegd wordt. Anderzijds hoeven we ook echt niet alles te geloven wat er gezegd wordt over ‘wetenschappelijk’ onderzoek.

Nederland kent totaal geen voorzorgsprincipe als het om voeding en gezondheid gaat. Op dit moment hebben we ruim 100.000 chemische stoffen in onze omgeving, waarvan het gros de laatste vijftig jaar is ingevoerd. Het gekke, maar eigenlijk bedoel ik ‘normale’, is dat het buitenland zich altijd veel drukker maakt om allerlei verstorende stoffen dan Nederland. Of we het nu over transvetten, glutamaten, plantensterolen in broodsmeersels of over plastic hebben. Buitenlandse ministeries zijn hier vaak veel strikter in en hanteren het zogenaamde ‘voorzorgsprincipe’. Ook grijpen we meestal pas in als ziekte een voldongen feit is, terwijl er vaak al allerlei signalen aan voorafgingen die aangaven dat er iets niet goed ging.

Voordat stormen onze achtertuin teisteren, zijn er tekens, kleine tekens die we uit luiheid negeren.

Paulo Coelho

We maken ons zo veel zorgen over de stijgende zorgkosten, maar zijn alleen maar bezig met bezuinigen op ziekte. We hebben in Nederland ruim 5,3 miljoen chronische zieken. Een ongezonde leefstijl wordt als de ‘ergste vijand’ van onze gezondheid gezien. Laten we blij zijn dat er mensen zijn die willen investeren in hun gezondheid. Wie weet wordt deze oude spreuk ooit nog de grondslag van onze geneeskunde:

De dokter van de toekomst zal geen medicijnen meer geven, maar zal zijn patiënten interesseren voor de zorg voor het menselijk lichaam, voor voeding en voor de oorzaak en de preventie van ziekte.

Thomas Edison, 1847